اثر هنری فاخر ایرانی امنیت و پناه (Emotional Safety) نقاشی پنجاه و چهارم در میانه تقابل تابلو مجموعه آینه خانه خلقی از احمد قلیزاده ( رسام ) گالری چارگوش

تابلو پنجاه و چهارم: امنیت و پناه (Emotional Safety) در میانه تقابل

در این اثر، ما با تصویری از عمیق‌ترین نیازِ روانِ انسان روبه‌رو هستیم؛ نیازی که از نان و آب و بقا هم پنهان‌تر امابنیادی‌تر است: نیاز به جایی امن برای فرود آمدن. جهانِ بیرون در بیشتر اوقات، میدانِ خشکی، فرسودگی،ترک‌خوردگی و تهی‌شدن است؛ درست همان‌گونه که در پایینِ تابلو، زمین ترک برداشته و سنگ‌های پراکنده‌ی فیروزهو لاجورد بر بسترِ خاکِ تشنه افتاده‌اند. این خشکی فقط خشکیِ زمین نیست؛ تمثیلی از جانی‌ست که زیر فشارِ روزگار،کار، ترس، تنهایی، ناامنی و بی‌پناهی ترک برداشته است. در چنین جهانی، انسان بیش از هر چیز به «پناه» محتاجاست؛ نه پناهی صرفاً فیزیکی، بلکه پناهی عاطفی، روانی و وجودی.

پیکره‌ی فیروزه‌ایِ سمت چپ، با آن کاشی‌کاری‌های پیچیده و زنده، نماینده‌ی انسانِ زمینی است؛ انسانی که هنوز درتن، تاریخ، زخم و ساختارِ فردیِ خود ساکن است. اما چهره‌ی او در نیم‌رخ، به شکلی شگفت‌انگیز گشوده شده وبخشی از صورتش به جمجمه‌ای عریان بدل گشته است؛ گویی نقاب‌ها کنار رفته‌اند و حقیقتِ脆ف و بی‌دفاعِ وجودآشکار شده است. این همان لحظه‌ای‌ست که روان دیگر نمی‌تواند وانمود کند قوی، بی‌نیاز و نفوذناپذیر است. انسان،هرچقدر هم خود را آراسته و منظم نشان دهد، در درونِ خود جمجمه‌ای از اضطراب، سوگ، ترسِ رهاشدگی و نیاز بهامنیت حمل می‌کند. اشکِ لاجوردی که از حفره‌ی چشم و دهانِ این جمجمه جاری می‌شود، فقط نشانه‌ی اندوهنیست؛ این اشک، جوهرِ حقیقتِ عاطفیِ انسان است. آنچه سال‌ها سرکوب شده، حالا به مایعِ زنده‌ای بدل شده که ازبالا به پایین می‌ریزد و در نهایت به رودی آبی تبدیل می‌شود.

این رود، یکی از مهم‌ترین رمزهای تابلوست. اشک وقتی در فضای امن جاری شود، دیگر فقط نشانه‌ی فروپاشینیست؛ به مسیرِ حیات تبدیل می‌شود. در اینجا رنج، اگر در پناهِ امن دیده و پذیرفته شود، به ویرانی ختم نمی‌شود،بلکه راه می‌سازد. اشک از دهانِ جمجمه فرود می‌آید، به زمین ترک‌خورده می‌رسد و در دلِ خشکی، راه خود را بازمی‌کند؛ انگار تابلو می‌گوید: امنیتِ عاطفی جایی‌ست که اندوه، به جای آنکه انسان را غرق کند، در او جریان پیدا می‌کند و زمینِ سوخته‌ی جان را دوباره سیراب می‌سازد.

در سوی دیگرِ تصویر، پیکره‌ای کیهانی، سیال و بی‌کران دیده می‌شود؛ حضوری از جنس کهکشان، نور، مه، ستاره وآسمان. این پیکره، در تقابل با انسانِ کاشی‌پوشِ زمینی، چهره‌ی پناهِ بزرگ‌تر است؛ می‌تواند هم نماد معشوق باشد،هم نماد رابطه‌ی امن، هم نماد مادرِ روانی، هم نماد خدا، و هم نماد آن بخشِ وسیع‌تر و آغوش‌گسترِ هستی کهانسان در کنار آن، اجازه پیدا می‌کند فروبپاشد بی‌آنکه نابود شود. این پیکره نه سخت است، نه زاویه‌دار؛ از جنسسیلان است. درونش کهکشان‌ها، موج‌ها، ذراتِ فیروزه و لاجورد و پرنده‌ای نورانی جاری‌اند؛ گویی تمام آنچه درپیکره‌ی چپ به صورت درد، استخوان و اشک تجربه می‌شود، در این سوی تصویر به آغوش، وسعت، معنا ونگهدارندگی تبدیل شده است.

از منظر روان‌شناسی، این تابلو تصویری درخشان از مفهوم امنیتِ عاطفی و دلبستگیِ ایمن ارائه می‌دهد. انسانزمانی که تجربه‌ی ناامنی، طردشدگی، بی‌اعتنایی یا بی‌ثباتیِ هیجانی را از سر گذرانده باشد، سیستم عصبی‌اشهمواره در وضعیت هشدار باقی می‌ماند. چنین فردی شاید در ظاهر عملکرد بالایی داشته باشد، بخندد، کار کند،بجنگد و ادامه دهد، اما در درونِ خود هر لحظه آماده‌ی فروریختن است. او یاد گرفته که زره بپوشد، نیازهایش راپنهان کند و اشکش را قورت بدهد. اما حقیقت این است که روانِ انسان، بدون تجربه‌ی یک حضورِ امن، به تعادلِواقعی نمی‌رسد. امنیتِ عاطفی یعنی این‌که کسی، جایی، یا حضوری باشد که در کنار آن نیازی به تظاهر نباشد. جاییکه فرد بتواند از نقش‌ها پایین بیاید، از حالتِ آماده‌باش خارج شود، دفاع را زمین بگذارد و مطمئن باشد که درآسیب‌پذیری‌اش طرد نخواهد شد.

در چنین امنیتی، انسان اجازه پیدا می‌کند گریه کند، حرف بزند، فروبریزد، سکوت کند، خطا کند و باز هم پذیرفتهبماند. اینجاست که معجزه‌ی تنظیمِ سیستم عصبی رخ می‌دهد. بدن از وضعیتِ جنگ و گریز بیرون می‌آید، نفس‌هاعمیق‌تر می‌شوند، شانه‌ها فرو می‌افتند و روان حس می‌کند که دیگر لازم نیست برای بقا مدام بجنگد. امنیتِ عاطفی، لوکس نیست؛ زیربنای رشد، خلاقیت، عشق و آرامش است. تا وقتی انسان امنیت را لمس نکرده باشد، حتیعشق را هم با اضطراب تجربه می‌کند. اما وقتی در پناهِ یک رابطه‌ی ایمن یا یک حضورِ الهی قرار می‌گیرد، براینخستین بار مزه‌ی آرامش را نه به عنوان رؤیا، بلکه به عنوان تجربه‌ای زنده می‌چشد.

در خوانش عرفانیِ تابلو، این پناه می‌تواند همان آستانِ دوست باشد؛ همان مأمنِ ازلی که سالک پس ازسرگردانی‌های بسیار، خود را در آن رها می‌کند. جهانِ خاکی با همه‌ی ترک‌ها، تشنگی‌ها و زخم‌هایش، در برابرِ آنحضورِ وسیعِ آسمانی، جهانی ناپایدار و گذراست. پیکره‌ی کیهانی، با آن عظمتِ خاموش و سیلانِ لاجوردی‌اش،تداعی‌گرِ همان حقیقتی‌ست که عارف در آغوشِ آن از اضطرابِ جهان آزاد می‌شود. در این معنا، امنیت فقط از دیگریِانسانی نمی‌آید؛ گاهی از رابطه‌ای عمیق‌تر با هستی، با خدا، با معنا و با آن سرچشمه‌ی بی‌قید و شرطی می‌آید کهمی‌توان سر بر سینه‌اش گذاشت و دیگر از فروپاشی نترسید.

در این تابلو، پرنده‌ی نورانیِ درونِ پیکره‌ی کیهانی نیز بسیار معنادار است. پرنده در سنت نمادین، اغلب نشانه‌ی روح،رهایی و عروج است. این‌که پرنده در دلِ همان پناهِ کیهانی حضور دارد، یعنی روان فقط در شرایطِ امن است کهمی‌تواند اوج بگیرد. انسانی که مدام در ترس زندگی می‌کند، شاید زنده بماند، اما شکوفا نمی‌شود. فقط وقتی پناههست، روح جراتِ پرواز پیدا می‌کند. فقط وقتی امنیت هست، اشک به رود بدل می‌شود، ترکِ زمین به بسترِ حیاتتبدیل می‌گردد و سنگ‌های پراکنده‌ی فیروزه و لاجورد، از تکه‌های رنج، به نشانه‌های زیبایی و هویت تبدیل می‌شوند.

حتی خودِ انتخابِ فیروزه و لاجورد نیز در این اثر تصادفی نیست. فیروزه، سنگِ محافظت، آرامش، صداقت وگشودگیِ قلب دانسته شده و لاجورد، یادآورِ عمق، حقیقت، آسمان و بینشِ درونی است. گویی هنرمند با زبانِسنگ‌ها می‌گوید امنیتِ واقعی، فقط پوشاندنِ زخم نیست؛ ترکیبی‌ست از آرامش، حقیقت، دیده شدن و وسعت. امنیت یعنی جایی که هم اشکت پذیرفته می‌شود، هم عمقت؛ هم شکستنت، هم زیبایی‌ات.

در نهایت، این اثر ما را به یک حقیقتِ بنیادی می‌رساند:
انسان در جهانِ بیرحمِ بیرون، بیش از هر چیز محتاجِ جایی‌ست که در آن مجبور نباشد قوی به نظر برسد. محتاجِرابطه‌ای، حضوری، یا باوری که به او بگوید: «می‌توانی اینجا فروبپاشی و باز هم دوست‌داشتنی بمانی.» این همانمعنای اصیلِ امنیت و پناه است. پناه یعنی نقطه‌ای که در آن، اشک از شرم آزاد می‌شود، ترس از انکار رها می‌گردد وجانِ خسته، پس از سال‌ها دویدن، سرانجام به خانه می‌رسد.

امنیتِ عاطفی، جایی‌ست که انسان از جمجمه‌ی عریانِ رنج، به کهکشانِ پذیرفته شدن عبور می‌کند؛
جایی که اشک، راه می‌شود، و راه، به پناه