تابلو تک نسخه تماشا (Contemplation)؛ اثر چهل و نهم جرات بی صدا دیدن از مجموعه آینه خانه گالری چارگوش اثر  احمد قلیزاده ( رسام )

این اثر، تصویرِ لحظه‌ای است که انسان از «دیدن» عبور می‌کند و به مقامِ «تماشا» می‌رسد؛ لحظه‌ای که چشمدیگر فقط ابزاری برای ثبتِ ظاهرِ جهان نیست، بلکه به دریچه‌ای برای ورود به ژرفای حقیقت بدل می‌شود. در زندگیِروزمره، ما بی‌وقفه در حال دیدن هستیم؛ از کنارِ چهره‌ها، خبرها، رنگ‌ها، نشانه‌ها و منظره‌ها می‌گذریم، بی‌آنکهواقعاً در برابرِ آن‌ها مکث کنیم. اما تماشا، چیزی کاملاً متفاوت است. تماشا یعنی توقفِ آگاهانه؛ یعنی چشم از شتابِسطح بردارد و جان به عمقِ حضور فرود آید. این اثر دقیقاً به همین آستانه تعلق دارد: آستانه‌ی گذار از نگاهِ عادی بهنظاره‌ی بیدار.

در مرکزِ تصویر، سری عظیم و انسانی دیده می‌شود که از قطعاتِ فیروزه و لاجورد ساخته شده است؛ همان دوگوهرِ کلیدیِ مجموعه‌ی آینه‌خانه که بارها در این مسیر، نشانه‌ی دگرگونیِ انسان از خاکِ خام به جوهرِ آگاهیبوده‌اند. این سر، دیگر یک چهره‌ی معمولی نیست؛ یک اقلیمِ وجودی است، یک کیهانِ انسانی است، یک معبدِ درونیاست که در آن، روانِ آدمی با آسمان پیوند خورده است. فیروزه‌های روشنِ چهره، یادآورِ زندگی، شفا، گشودگی وپیوند با سپهرِ معنا هستند و لاجوردهای عمیق، نشانِ تفکر، راز، شبِ درون و ژرفای آگاهی‌اند. انسانِ این اثر، هنوزبدنِ خاکی دارد، اما ذهن و جانش به سنگ‌های آسمانی بدل شده‌اند؛ گویی او دیگر تنها یک فرد نیست، بلکه ظرفِادراکِ هستی شده است.

مهم‌ترین رخدادِ بصریِ تابلو، شکافِ بزرگِ بالای سر است؛ جایی که جمجمه گشوده شده و درونِ آن، به‌جای مغزِعادی، جهانی کیهانی و بی‌انتها نمایان شده است. این شکاف، زخم نیست؛ پنجره است. در اینجا، سرِ انسان نه بستهو محدود، بلکه گشوده و بی‌مرز تصویر شده است. درونِ ذهن، دریایی از ستاره، کهکشان، نور و تاریکیِ باشکوه دیدهمی‌شود؛ انگار حقیقتِ انسان در لایه‌های سطحیِ شخصیت او خلاصه نمی‌شود، بلکه در عمقِ وجودش، جهانی کاملو مستقل جریان دارد. این کیهانِ درونی، یکی از اساسی‌ترین معانیِ اثر را آشکار می‌کند: انسان تنها موجودی نیستکه به جهان نگاه می‌کند؛ او خود جهانی است که می‌تواند به خویشتن نیز بنگرد.

در مرکزِ این جهانِ درونی، پیکره‌ای کوچک و سرخ‌رنگ دیده می‌شود. این پیکره، در مقیاسِ بزرگِ اثر، بسیار کوچکاست، اما از نظرِ معنایی، یکی از بزرگ‌ترین عناصرِ تابلو به شمار می‌رود. او همان «منِ ناظر» است؛ همان بخشِ نابِآگاهی که در میانِ هیاهوی افکار، نقش‌ها، خاطره‌ها و صورت‌های ذهنی، هنوز می‌تواند در سکوت بایستد و تماشاکند. رنگِ سرخِ این پیکر نیز بسیار گویاست: او هنوز زنده است، هنوز حاملِ شور و حیات است، اما در برابرِ عظمتِکیهانِ درون، دیگر مرکزِ خودخواهِ جهان نیست. او به جای تصاحب کردن، فقط ایستاده و می‌نگرد. این همانلحظه‌ی تماشاست: جایی که «من» از کنترل‌گری دست می‌کشد و در برابرِ حقیقت، متواضعانه حاضر می‌شود.

یکی از زیباترین و عمیق‌ترین عناصرِ اثر، مسیرِ طلاییِ مارپیچی است که از درونِ سر آغاز می‌شود و به بیرون امتدادمی‌یابد؛ مسیری که از دلِ کیهانِ درونی عبور می‌کند، در کنارِ سنگ‌های فیروزه و لاجورد، سیارات، اجرامِ آسمانی وصورتکی دیگر ادامه پیدا می‌کند و در نهایت به افقِ دورترِ تابلو می‌رسد. این راهِ طلایی، نمادِ مسیرِ تماشا و آگاهیاست؛ راهی که از درون آغاز می‌شود، نه از بیرون. انسان در این اثر برای رسیدن به حقیقت، به جهانِ بیرون حملهنمی‌کند، چیزی را شکار نمی‌کند، و از سطح به سطح دیگری نمی‌دود؛ بلکه از گشودگیِ درونیِ خود، راهی به سمتِادراکِ گسترده‌ترِ هستی می‌یابد. این مسیر، شبیه جریانِ آگاهی، جریانِ مراقبه یا حتی مسیرِ سلوک است: آرام، ممتد،طلایی، پیوسته و روشن.

در انتهای این مسیر، صورتی دیگر دیده می‌شود؛ چهره‌ای دوم که در بالا و دورتر قرار گرفته و آن نیز گشوده و کیهانیاست. این حضورِ چهره‌ی دوم را می‌توان به منزله‌ی مرتبه‌ای دیگر از ادراک دید؛ انگار تماشا، انسان را از خودِ نخستینبه خودی ژرف‌تر و وسیع‌تر می‌رساند. این دو چهره، می‌توانند دو مرتبه از آگاهی باشند: یکی آگاهیِ در حالِ بیدارشدن و دیگری آگاهیِ گسترده‌تر که جهان را از چشم‌اندازی بازتر می‌بیند. راهِ طلایی، در این میان، فقط یک مسیرِتصویری نیست؛ پلی است میانِ مراحلِ بلوغِ ادراک.

چشمِ بازِ چهره‌ی اصلی، خود به‌تنهایی بیانیه‌ای درباره‌ی این اثر است. در حالی که سر گشوده شده و کیهان درون آندیده می‌شود، تنها یک چشمِ بیرونی با شدتی خاص و حضوری نافذ باز مانده است. این چشم، نمادِ «دیدنِ بیدار» است. او نگاه می‌کند، اما نه با عادت. نه با بی‌تفاوتی. نه با عجله. نگاهِ او بُرنده نیست؛ نافذ است. قضاوت‌گر نیست؛شاهد است. این چشم دیگر به سطحِ اشیا بسنده نمی‌کند؛ گویی از خلالِ فرم‌ها، به جوهرِ آن‌ها می‌رسد. در تجربه‌یتماشا، دقیقاً چنین اتفاقی رخ می‌دهد: چشم از مصرف‌کردنِ جهان دست می‌کشد و واردِ رابطه‌ای عمیق‌تر با آنمی‌شود.

در اطرافِ چهره، تکه‌های جداشده‌ی فیروزه و لاجورد شناورند؛ قطعاتی که گویی از صورت جدا شده‌اند اما در عینحال، همچنان در مدارِ کلیِ اثر قرار دارند. این قطعات، می‌توانند نشان‌دهنده‌ی لایه‌های پراکنده‌ی ذهن، خاطره‌ها،هویت‌های قدیمی یا باورهای شکسته باشند. اما چون در این اثر همه‌چیز در یک میدانِ معناییِ منسجم حضور دارد،این پراکندگی نشانه‌ی فروپاشی نیست؛ نشانه‌ی گشودگی است. انسان وقتی به مقامِ تماشا می‌رسد، دیگر مجبورنیست خود را یکپارچه و محکم و بسته نگه دارد. او می‌تواند شکاف‌خورده باشد، می‌تواند گشوده باشد، می‌تواندبخشی از خود را در حالِ رها شدن ببیند و از این فرایند نهراسد.

سیارات و کراتِ آسمانیِ پراکنده در اطراف، اثری روشن از این معنا دارند که تماشا، فقط به درون محدود نمی‌ماند؛هرچه انسان درونِ خود را عمیق‌تر ببیند، پیوندش با کلیتِ هستی نیز بیشتر می‌شود. در پایینِ سمتِ راست، زمین نیزدیده می‌شود؛ نه به‌عنوان مرکزِ همه‌چیز، بلکه به‌عنوان یکی از اجزای این شبکه‌ی عظیم. این نکته مهم است: انسانِمتماشاگر، دیگر جهان را از منظرِ مرکزیتِ خود نمی‌بیند. او می‌فهمد که بخشی از یک کلِّ بزرگ‌تر است. این شناخت،هم فروتنی می‌آورد و هم آرامش. تماشا، در نهایت، یعنی رها کردنِ خودمحوری و پیوستن به ادراکِ شبکه‌وار وزنده‌ی هستی.

در بخشِ راستِ تصویر، نوعی شبکه‌ی طلاییِ ظریف نیز به چشم می‌خورد که شبیه پیوندهای عصبی، شبکه‌هایادراکی یا حتی ساختارهای کیهانی است. این شبکه، می‌تواند نمادِ همان اتصالِ پنهانی باشد که میانِ همه‌ی چیزهاوجود دارد؛ اتصالِ فکرها، احساس‌ها، تجربه‌ها، انسان‌ها، ستارگان و لایه‌های مختلفِ واقعیت. در مقامِ تماشا،انسان ناگهان این پیوندهای نادیدنی را حس می‌کند. آنچه پیش‌تر پراکنده، بی‌ارتباط و جدا به نظر می‌رسید، اکنون درنگاهِ او به یک بافتِ زنده و متصل بدل می‌شود. تماشا، یعنی دیدنِ پیوندها؛ دیدنِ آن نخِ نامرئی‌ای که همه‌ی اشیا وجان‌ها را به هم بسته است.

زمینه‌ی سیاهِ تابلو که با خوشنویسی‌ها و نقش‌های تیره و پنهان آراسته شده، نقشِ بسیار مهمی در معنای اثر دارد. این پس‌زمینه، خلأ نیست؛ خاموشیِ معناست. شبیه به جهانی است که همیشه آکنده از نشانه بوده، اما فقط برایچشمِ بیدار خوانا می‌شود. خطوط و نقش‌های نهفته در تاریکی، به ما یادآوری می‌کنند که حقیقت همیشه فریادنمی‌زند؛ گاهی در سکوت و تاریکی و ظرافت پنهان می‌ماند و تنها کسی آن را درمی‌یابد که بتواند توقف کند و ببیند. در اینجاست که تماشا، از دیدنِ ظاهری فراتر می‌رود و به نوعی خواندنِ هستی بدل می‌شود.

از منظرِ روان‌شناختی، این اثر تجسمی دقیق از حالتی است که در ذهن‌آگاهی و حضورِ ناب توصیف می‌شود. ذهنِمعمولی، همواره مشغولِ قضاوت، مقایسه، تفسیر و واکنش است. اما در تماشا، این سازوکارهای دفاعیِ ایگو آراممی‌گیرند. انسان برای لحظه‌ای از ضرورتِ تحلیل‌کردن و نام‌گذاری دست می‌کشد و فقط حاضر می‌شود. این حضورِبی‌واسطه، سیستمِ عصبی را از انقباضِ مزمن به سوی تنظیم، سکون و تعادل می‌برد. در این اثر، شکافته شدنِ سر،آرامشِ چشم، حضورِ پیکره‌ی کوچکِ سرخ و مسیرِ روشنِ طلایی، همه و همه ترجمانِ همین فرایند هستند: خاموشیِهیاهوی درون و بیدار شدنِ ناظرِ اصیل.

در افقِ عرفانیِ ایرانی نیز، تماشا یکی از شریف‌ترین مراتبِ ادراک است. سالک، پس از عبور از لایه‌های نفس وخودخواهی، به جایی می‌رسد که دیگر نمی‌خواهد حقیقت را در اختیار بگیرد، بلکه فقط می‌خواهد محوِ نظاره‌ی آنشود. «چشمِ دل باز کن که جان بینی» دقیقاً به همین مرتبه اشاره دارد؛ جایی که دیدن، دیگر فعلِ چشمِ سر نیست،بلکه رخدادِ جان است. در این اثر، سرِ گشوده، انسانِ کوچکِ ایستاده در مرکزِ تاریکیِ ستاره‌باران، و راهِ طلاییِپیونددهنده‌ی مراتبِ وجود، همگی صورتی بصری از همین معنا هستند: حقیقت، در مقامِ تماشا، نه تصاحبمی‌شود و نه تعریف؛ فقط شهود می‌شود.

در مسیرِ آینه‌خانه، این اپیزود یکی از نقاطِ بسیار مهمِ سفرِ انسان است. اگر در مراحلِ پیشین، انسان از رنج، خیال،خلسه، رمز، ریشه، خاکستر و نقش و رنگ عبور کرده بود، اکنون به جایی رسیده که می‌تواند بدونِ اضطرابِ تصاحب،بدونِ شتابِ فهمِ فوری و بدونِ ولعِ قضاوت، فقط بایستد و نظاره کند. این مقام، مقامِ بلوغِ ادراک است. تماشا دراینجا انفعال نیست؛ فعال‌ترین شکلِ حضور است. خاموشی نیست؛ دقیق‌ترین شکلِ شنیدن است. سکون نیست؛عمیق‌ترین شکلِ مشارکت در هستی است.

در جهانِ هنریِ احمد قلی‌زاده و در بسترِ مجموعه‌ی آینه‌خانه در گالری چارگوش، این اثر یادآورِ آن است که انسانزمانی به آگاهیِ اصیل نزدیک می‌شود که دیگر فقط به جهان نگاه نکند، بلکه اجازه دهد جهان نیز در درونِ او گشودهشود. تماشا، همان لحظه‌ای است که مرزِ میانِ ناظر و منظور، میانِ درون و بیرون، میانِ انسان و کیهان، نرم می‌شود. در آن لحظه، انسان دیگر تنها کسی نیست که می‌بیند؛ او خود، صحنه‌ی دیدار می‌شود.

و این، پیامِ نهاییِ اثر است:

تماشا،
فقط نگاه کردن نیست؛
نوعی اقامت در حضور است.

یعنی چشم،
به جای عبور،
مکث کند.

ذهن،
به جای داوری،
خاموش شود.

و جان،
در برابرِ عظمتِ هستی،
فقط بایستد،
و ببیند.

زیرا گاهی حقیقت،
در آنچه می‌فهمیم نیست؛
در آن چیزی است
که جرأت می‌کنیم
بی‌صدا تماشایش کنیم.