تابلو تک نسخه ایرانی خلسه (Trance)؛ اثر چهل و سوم ؛ ورود به اقلیم معنا از مجموعه آینه خانه  خلقی از احمد قلیزاده ( رسام ) گالری چارگوش

این اثر، تصویر لحظه‌ای است که انسان از نظمِ معمولِ ادراک بیرون می‌رود و به آستانه‌ای می‌رسد که در آن، دیگرنمی‌توان او را فقط یک بدنِ جداافتاده در جهان دانست. «خلسه» در این تابلو، نه خواب است و نه فراموشی، نهبی‌خبری است و نه گریز از واقعیت؛ بلکه حالتی است که در آن، مرزهای صلبِ آگاهیِ روزمره نرم می‌شوند و انسانبرای لحظه‌ای در جریانی بزرگ‌تر از خود حل می‌شود. گویی او دیگر زمان را مثل گذشته حس نمی‌کند، دیگر فاصله‌یمیان خویش و جهان را با همان دقتِ سابق نمی‌سنجد، و دیگر در چهارچوبِ محدودِ «من» باقی نمی‌ماند. اینجا،انسان وارد کیفیتی از بودن می‌شود که در آن، حضور او از جنسِ غرق شدن است؛ غرق شدنی روشن، بیدار، زلال وآکنده از نوعی آرامشِ رازآلود.

در مرکز تصویر، پیکره‌ای کامل و انسانی دیده می‌شود؛ اما این بدن، یک جسمِ معمولی و خاکی نیست. او از قطعاتِفیروزه، لاجورد و سنگ‌هایی با رنگ‌های دریایی ساخته شده است؛ گویی بدنش از دلِ اقیانوس و آسمان، هم‌زمان سربرآورده است. فیروزه‌های روشنِ او یادآور طراوت، سیالیت، رهایی و جانِ زنده‌اند، و لاجوردهای عمیق، لایه‌هایپنهان‌ترِ آگاهی، سکوتِ کهکشانی و عمقِ روان را به ذهن می‌آورند. این پیکره نه کاملاً زمینی است و نه کاملاً آسمانی؛موجودی است در میانه‌ی دو اقلیم: از یک سو، هنوز شکلِ بدن را دارد و از سوی دیگر، انگار در حال از دست دادنِهمان شکل است. همین وضعیتِ بینابینی، رازِ اصلیِ اثر را می‌سازد. بدن هنوز هست، اما دیگر محصور در خودشنمانده؛ هنوز شکل دارد، اما در حال عبور از شکل است.

بالای این پیکره، حالتی دیده می‌شود که انگار تن در امواجی از نور و کهکشان در حال نرم شدن، باز شدن و حل شدناست. گویی مرزهای بدن در قسمتِ بالایی تاب نمی‌آورند و در برابرِ موجی بزرگ‌تر از خود، به‌تدریج وا می‌روند. اینتصویر، جوهرِ خلسه را آشکار می‌کند: لحظه‌ای که انسان هنوز نابود نشده، هنوز محوِ کامل نشده، اما دیگر آنانسجامِ سفت و روزمره‌ی خود را از دست داده است. او در حال ذوب شدن در چیزی وسیع‌تر است؛ نه به معنایمرگ، بلکه به معنای برداشته شدنِ دیوارها. در خلسه، انسان از میان نمی‌رود؛ اما مرزهایی که او را سخت، بسته وجدا نگه می‌دارند، موقتاً فرو می‌ریزند. این حل شدنِ بالاییِ پیکره، استعاره‌ای است از رها شدنِ ایگو، از ساکت شدنِکنترل‌گریِ ذهن، و از وارد شدن به حالتی که در آن، بودن دیگر با تقلا تعریف نمی‌شود.

تمام فضای تابلو از حال‌وهوایی دریایی-کیهانی ساخته شده است. زمینه‌ی اثر، هم شبیه آسمانِ بی‌انتهاست و همشبیه اقیانوسی عظیم که به جای آب، از ستاره، غبار نور و گرداب‌های آسمانی شکل گرفته باشد. این تلفیقِ دریا وکهکشان، انتخابی بسیار دقیق و معنا‌دار است. دریا همواره نمادِ ناخودآگاه، عمق، غرقه شدن و حرکت در قلمرویپنهانِ روان بوده است، و کیهان نمادِ بی‌کرانگی، راز، کوچکیِ انسان در برابرِ عظمتِ هستی و در عین حال پیوند او بانظمی فراتر. وقتی هنرمند این دو جهان را در هم می‌آمیزد، گویی می‌خواهد بگوید خلسه، ورود به اقیانوسِ کیهانیِآگاهی است؛ جایی که روانِ انسان هم‌زمان در عمق و در وسعت حرکت می‌کند. او هم فرو می‌رود و هم بالا می‌رود. هم در خویش عمیق می‌شود و هم از خویش فراتر می‌رود.

در پایینِ تصویر، ماهی‌ای درخشان و رنگین در حلقه‌ای از موج و نور شناور است. حضورِ این ماهی در اثر، بسیارکلیدی است. او فقط یک عنصر تزئینی یا زیباشناسانه نیست؛ بلکه قلبِ نمادینِ تابلو در گفت‌وگو با بدنِ مرکزیاست. ماهی از دیرباز در فرهنگ‌های مختلف، نمادِ حرکت در عمق، سفر در آب‌های ناپیدا، زیستن در لایه‌هایی بودهکه بر سطح آشکار نیستند. در زبان روان‌شناختی، ماهی می‌تواند به معناهای برخاسته از ناخودآگاه اشاره کند؛ بهچیزهایی که در اعماقِ جان زنده‌اند اما همیشه در سطحِ آگاهی حاضر نیستند. در این اثر، ماهی در هاله‌ای چرخان ونورانی حرکت می‌کند؛ گویی او در مدارِ خویش غرق است و از جهانی پنهان پیام می‌آورد. او به ما یادآوری می‌کند کهخلسه، تنها یک حالِ ذهنیِ سطحی نیست؛ بلکه سفری به اعماق است. همان‌طور که ماهی تنها در آب زنده می‌ماند،بعضی از عمیق‌ترین بخش‌های روحِ انسان نیز فقط در اقلیمِ سیالِ خلسه مجالِ ظهور پیدا می‌کنند.

رابطه‌ی میان پیکره‌ی معلق و ماهیِ زیرِ آن، یکی از ظریف‌ترین بازی‌های معنایی اثر است. بدن در میانه‌ی امواجِکهکشانی، از بالا در حال حل شدن است، و ماهی در پایین، در حلقه‌ای از جریانِ نور می‌چرخد. گویی این دو، دوسطحِ یک تجربه‌اند: یکی بدنِ انسان است که دارد از فرمِ عادیِ خود عبور می‌کند، و دیگری روح یا ناخودآگاهِ اوستکه در عمق، زنده و روان در حرکت است. بدن در آستانه‌ی انحلال، ماهی در آستانه‌ی رقص. یکی از صلابتِ زمینی دورمی‌شود، دیگری در عنصرِ اصیلِ خود شناور است. این تقابل و تکمیل، می‌گوید خلسه همان نقطه‌ای است که در آن،انسان از سطحِ خشکِ هوشیاری پایین می‌رود و به آب‌های زنده‌ترِ درونِ خویش می‌رسد.

اگر با دقت بیشتری به پیکره نگاه کنیم، می‌بینیم که این بدن نه با خطوطِ نرم و طبیعیِ تنِ انسانی، بلکه باتکه‌سنگ‌هایی درخشان و گوهروار ساخته شده است. این بدن مثل یک بدنِ ساده و ارگانیک نیست؛ انگار هنرمندخواسته است انسان را همچون موزاییکی از تجربه‌ها، حافظه‌ها، زخم‌ها، نورها و بیداری‌ها نشان دهد. خلسه دراینجا صرفاً غرق شدن در یک حالت نیست؛ بلکه نتیجه‌ی سفرِ طولانیِ وجود است. این پیکره از قطعاتی ساخته شدهکه هر کدام می‌توانند استعاره‌ای از لحظه‌ای از زیستن باشند: رنجی که به معرفت بدل شده، فشاری که به گوهرتبدیل شده، زخمی که به درخشش رسیده است. حالا این بدنِ تکه‌تکه اما هماهنگ، آماده شده تا در یک موجِ بزرگ‌تراز خویش، موقتاً از هم‌بودگیِ صلبِ خود نیز عبور کند و به کیفیتی روان‌تر از حضور برسد.

از منظر روانشناختی، خلسه را می‌توان حالتی دانست که در آن، ذهنِ تحلیل‌گر برای لحظاتی عقب می‌نشیند و فرد درکاری، ادراکی یا احساسی چنان غرق می‌شود که حسِ زمان، قضاوتِ مداوم، نگرانی‌های پیرامونی و حتی آگاهیِسنگین از «خود» کمرنگ می‌شود. این همان وضعیتی است که گاهی در خلقِ هنری، در نواختن موسیقی، در نوشتن،در رقص، در مراقبه، و حتی در تماشای عمیقِ یک اثر به وجود می‌آید. در چنین حالتی، انسان احساس می‌کند کهدیگر او نیست که کار را انجام می‌دهد؛ بلکه جریان، از میانِ او عبور می‌کند. این تابلو دقیقاً همین کیفیت را مجسممی‌کند. بدنِ مرکزی دیگر مثل یک شیء ساکن و کنترل‌گر نیست؛ او خود را به جریان سپرده است. بالای بدن در حالوا رفتن است، فضای اطرافش او را در بر گرفته، و گویی او دیگر نمی‌خواهد بر جهان مسلط شود؛ می‌خواهد با آنیکی شود. این همان تجربه‌ای است که در خلسه، ایگو برای لحظه‌ای دست از فرمانروایی برمی‌دارد و روان بهیکپارچگیِ ناب نزدیک می‌شود.

اما این اثر تنها به روانشناسیِ مدرن محدود نمی‌ماند. در لایه‌ای عمیق‌تر، «خلسه» در این تابلو به تجربه‌ای عارفانهنزدیک می‌شود. در سنتِ عرفانیِ ایرانی، حالاتی چون وجد، سماع، ذکر و غرق شدن در حضور، همگی به نوعی ازخلسه اشاره دارند؛ حالتی که در آن، عقلِ سنجشگر آرام می‌گیرد و جان در معرضِ موجی از عشق، ذکر یا حضور قرارمی‌گیرد. سالک در چنین لحظه‌ای دیگر جهان را از پشتِ دیوارهای محاسبه نمی‌بیند؛ او در جریانِ معنا قرار می‌گیرد. این تابلو، با فضای بی‌کرانِ خود، با حل شدنِ پیکره در موج، و با حضورِ ماهی در عمقِ مدارِ نور، همین کیفیت راتداعی می‌کند. گویی انسان در آستانه‌ی نوعی سماعِ خاموش است؛ سماعی نه با چرخشِ جسم، بلکه با چرخشِآگاهی. نه با حرکتِ پاها، بلکه با وا رفتنِ مرزهای وجود.

کهکشان‌های اطراف و حرکت‌های مارپیچیِ نور در بسترِ تصویر، به خلسه معنایی کیهانی نیز می‌دهند. اینجا خلسهفقط یک تجربه‌ی شخصی و درونی نیست؛ نوعی هم‌نوا شدن با ریتمِ جهان است. همان‌طور که کهکشان‌ها درسکوتِ باشکوهِ خود می‌چرخند، همان‌طور که موج‌های دریا در نظمی نامرئی می‌آیند و می‌روند، روانِ انسان نیز درخلسه به ریتمی نزدیک می‌شود که از او بزرگ‌تر است. شاید یکی از دلایلِ آرامشِ عمیقِ خلسه همین باشد: اینکهانسان برای لحظاتی از ریتمِ بریده‌بریده و پراکنده‌ی روزمره بیرون می‌آید و به موجی بنیادی‌تر متصل می‌شود. در آنلحظه، دیگر لازم نیست همه‌چیز را بفهمد، تحلیل کند یا کنترل کند. کافی است درونِ موج قرار بگیرد.

اگر بخواهیم این معنا را در زندگیِ ملموس لمس کنیم، می‌توان انسانی را تصور کرد که در پایانِ روزی فرساینده، زیرِبارِ کار، اضطراب، هیاهو و خستگی، احساس می‌کند تکه‌تکه شده است. ذهنش از فکرها پُر است، بدنش منقبضاست و زمان، مثل چرخ‌دنده‌ای بی‌رحم، او را با خود می‌کشد. اما ناگهان در مواجهه با موسیقی، با نقاشی، با نوشتن،با نماز، با دعا، با سکوتِ شب یا با تماشای چیزی زیبا، آرام‌آرام اتفاقی در درونش رخ می‌دهد. نفسش عمیق‌ترمی‌شود، شانه‌هایش پایین می‌آید، صداهای مزاحم دور می‌شوند، و او دیگر آن سنگینیِ سابق را حس نمی‌کند. انگاربرای لحظاتی زمان کنار می‌رود. او نه خوابیده، نه غافل شده، بلکه بیش از همیشه حاضر است؛ اما حضوری که دیگرتنش‌زده نیست. این همان لحظه‌ی خلسه است؛ لحظه‌ای که انسان از زندانِ اضطرابِ زمان بیرون می‌آید و در زلالیِنابِ لحظه آرام می‌گیرد.

در مسیر آینه‌خانه، «خلسه» یکی از ایستگاه‌های مهمِ رهاییِ روان است. اگر «حضور» درباره‌ی آرام گرفتن در اکنونبود، اگر «تعالی» از عبور از مرزهای محدودِ خویش سخن می‌گفت، و اگر «خیال» قلمرو آفرینشِ جهان‌های نو رامی‌گشود، «خلسه» لحظه‌ای است که انسان خود را تمام‌قد به جریان می‌سپارد. اینجا دیگر مسئله، فقط دیدن یافهمیدن نیست؛ مسئله، حل شدن در تجربه است. پیکره‌ی سنگیِ آبی در مرکز اثر، نشان می‌دهد که حتی چیزی بهظاهر سخت و منجمد نیز می‌تواند در آغوشِ موج نرم شود. ماهیِ درخشانِ زیرِ او می‌گوید در عمقِ این حل شدن،حیاتی زنده، سیال و بیدار جریان دارد. و همه‌ی اینها با هم نجوا می‌کنند که خلسه، نابود شدنِ انسان نیست؛ پیداکردنِ کیفیتی عمیق‌تر از بودن است.

این اثر در نهایت به ما می‌گوید که گاهی برای یافتنِ آرامش، برای رسیدن به معنا، و برای لمسِ یکپارچگی، لازم نیستجهان را تغییر دهیم؛ کافی است نسبتِ خود را با جریانِ هستی تغییر دهیم. کافی است برای لحظه‌ای دست ازمقاومت برداریم و بگذاریم موج، ما را از مرزهای خشکِ عادت عبور دهد. آن‌گاه خواهیم دید که در زیرِ ظاهرِ سختِبدن و در پسِ اضطرابِ ذهن، اقلیمی از نور، عمق و موسیقی پنهان بوده است.

خلسه، همان لحظه‌ای است که انسان دیگر فقط در جهان شناور نیست؛
خودش به بخشی از موجِ جهان تبدیل می‌شود.

.