اثر هنری معاصر خیال (Imagination)؛ اثر چهل و دوم رهایی از بند استخوان از مجموعه آینه خانه خلقی از احمد قلیزاده ( رسام ) 

این اثر، تصویر لحظه‌ای است که انسان از دیوارهای سختِ واقعیتِ روزمره عبور می‌کند و به قلمرویی پا می‌گذارد کهدر آن، جهان دیگر فقط آن چیزی نیست که چشم می‌بیند، بلکه آن چیزی هم هست که جان می‌تواند بیافریند. «خیال» در این تابلو، یک رویاپردازیِ سطحی یا فرار از زندگی نیست؛ بلکه نیروی شگفت‌انگیزی است که انسان را اززندانِ ماده، از خشکیِ منطقِ صرف، و از تکرارِ خسته‌کننده‌ی آنچه «هست»، بیرون می‌برد و او را به آستانه‌ی «آنچهمی‌تواند باشد» می‌رساند.

در مرکز تصویر، پیکره‌ای انسانی ایستاده که به ظاهر از تن و سنگ ساخته شده، اما در حقیقت بیشتر شبیه یکموجود میان‌مرزی است؛ موجودی که نیمی در جهانِ مادی ریشه دارد و نیمی دیگر در پهنه‌ی بی‌انتها و نامرئیِ ذهن. بدن و گردن او از قطعات درشتِ فیروزه و لاجورد ساخته شده‌اند؛ همان گوهرهایی که در زبان تصویری آینه‌خانه،بارها نشانه‌ی تبدیل، عمق، آگاهی و شکوهِ درونی بوده‌اند. این انسان، دیگر یک بدنِ ساده نیست؛ گویی از دلِ خاک،به جوهری قیمتی رسیده و از یک وجودِ معمولی، به پیکره‌ای نمادین بدل شده است. فیروزه‌های روشنِ بدن، یادآورزندگی، طراوت، گشایش و جاری بودنِ جان‌اند و لاجوردهای عمیق، خبر از آسمان، از معرفت، از لایه‌های پنهانِ آگاهیو از جهانی می‌دهند که فراتر از سطحِ دیده‌ها جریان دارد. این پیکره، انسانی را نشان می‌دهد که هنوز بر زمینایستاده، اما درونش دیگر به زمین محدود نمانده است.

بزرگ‌ترین رازِ تابلو در سرِ این انسان نهفته است. بخش بالایی سر، گشوده شده؛ اما نه به شکلی خشن یا ویرانگر،بلکه انگار کاسه‌ای از آسمان بر فراز وجود او نهاده‌اند. درون این گشودگی، دیگر خبری از مغزِ معمولی، افکارِ روزمرهیا سنگینیِ منطقِ عادی نیست. آنچه می‌بینیم، یک جهانِ کاملِ کیهانی است: کهکشان‌ها، ستارگان، سیاره‌ها،صورت‌های فلکی و عمقِ آبیِ شب. ذهن در این اثر، نه یک ابزار برای فکر کردن، بلکه یک کیهان است. این تصویر به مامی‌گوید که درون هر انسان، جهانی گسترده‌تر از آن چیزی وجود دارد که در زندگی روزمره اجازه‌ی ظهور پیدا می‌کند. خیال، همان لحظه‌ای است که سقفِ سر کنار می‌رود و انسان ناگهان می‌فهمد آنچه درون اوست، از هر شهر و هرسرزمین و هر واقعیتِ بیرونی وسیع‌تر است.

چشم‌های این چهره بسته‌اند؛ اما این بسته بودن، نشانه‌ی خاموشی نیست، نشانه‌ی دیدنی عمیق‌تر است. او از جهانبیرون روی برگردانده تا بتواند جهان درون را ببیند. بسیاری از دیدن‌های بزرگِ انسان، نه با چشمِ باز، بلکه در سکوتِدرون رخ می‌دهند. خیال از همین سکوت آغاز می‌شود. از جایی که انسان موقتاً هیاهوی بیرون را خاموش می‌کند واجازه می‌دهد تصویرها، نشانه‌ها، آرزوها، خاطره‌ها و امکان‌های پنهان، از ژرفای روان بالا بیایند. این چهره در حالخواب نیست؛ در حال سفر است. سفری نه به یک جغرافیا، بلکه به قلمرویی که در آن، روح به جای آنکهمصرف‌کننده‌ی جهان باشد، خالقِ جهان‌های تازه می‌شود.

ابرهای سپید و پیچان که از درون سر به بیرون آمده‌اند و در اطراف صورت و بدن جاری شده‌اند، یکی از شاعرانه‌ترینعناصر اثرند. این ابرها فقط آرایه‌ای زیباشناسانه نیستند؛ آنها شکلِ دیدنیِ جریانِ خیال‌اند. خیال، مثل دود یا بخار،شکل ثابت ندارد؛ می‌چرخد، عوض می‌شود، پخش می‌شود، از مرزی به مرز دیگر می‌رود و خود را در صورت‌های تازهآشکار می‌کند. این ابرها، همان اندیشه‌های رهاشده‌اند؛ همان تصاویر لطیف و سیالی که هنوز به ماده تبدیلنشده‌اند، اما نیروی تبدیل شدن را در خود حمل می‌کنند. آنها از سرِ انسان بیرون می‌آیند، بر تن او می‌نشینند، دراطرافش می‌گردند و نشان می‌دهند که خیال فقط در ذهن زندانی نمی‌ماند؛ آرام‌آرام همه‌ی وجود انسان را در برمی‌گیرد.

در سمت چپ تصویر، طاقی سنگی دیده می‌شود که پشت آن، آسمانی تیره و سیاره‌ای سرخ‌رنگ قرار گرفته است. اینطاق، مرزی است میان دو جهان: جهانِ ساخته‌شده، آشنا و معماری‌شده‌ی ماده، و جهانِ بی‌مرز و ناشناخته‌ی خیال. انگار انسان در آستانه‌ای ایستاده که از آنجا می‌تواند از زندگی روزمره وارد وسعتی دیگر شود. خیال در این تابلو،درست در همین مرز اتفاق می‌افتد؛ نه کاملاً در زمین است و نه کاملاً در آسمان. او در آستانه‌ی عبور است، در میانه‌یدروازه‌ای که یک‌سو به جهانِ سخت و تعریف‌شده‌ی ماده باز می‌شود و سوی دیگر به جهانِ آزادِ تصویر، رؤیا و معنا.

کره‌ی آبیِ تزئین‌شده‌ای که در کنار این طاق معلق مانده، مانند یک جهانِ کوچکِ مستقل در کنار انسان قرار گرفتهاست. این کره می‌تواند نماد این حقیقت باشد که هر ذهن، خود یک عالمِ کامل است؛ دنیایی منحصر به فرد کهقوانین، رنگ‌ها، هندسه و آسمان خودش را دارد. گاهی انسان در ظاهر فقط یک نفر است، اما در درونِ او چندیناقلیم، چندین آسمان و چندین جهان هم‌زمان زندگی می‌کنند. خیال، توانایی دیدن و زیستن در همین جهان‌هایدرونی است. این کره‌ی کوچک، گویی نسخه‌ای فشرده از همان آسمانی است که در سرِ شخصیت جریان دارد؛نشانه‌ای از اینکه جهانِ درون، بی‌مرز است، چه در ابعاد عظیم و چه در کوچک‌ترین نمادها.

رنگ‌های اثر هم در ساختن معنای خیال نقش بزرگی دارند. فیروزه‌ای‌ها و آبی‌ها، حس آرامش، گشودگی، لطافت وخنکیِ روان را به همراه می‌آورند؛ اما در کنار آن، عمقِ لاجورد و سیاهیِ کیهانی، راز، نادیدگی و وسعتِ نامعلوم رایادآور می‌شود. خیال همیشه فقط شیرین و روشن نیست؛ گاهی از دلِ تاریکی، از دلِ تنهایی، از دلِ سکوت و حتی ازدلِ رنج متولد می‌شود. همین تاریکیِ پشت‌زمینه است که ستاره‌ها را دیده‌شدنی می‌کند. به همین ترتیب، در زندگیِانسان نیز بسیاری از پرنورترین تصویرهای ذهنی، درست در لحظه‌هایی متولد می‌شوند که واقعیتِ بیرون تیره،سنگین یا محدودکننده است. خیال، واکنشِ روان به محدودیت نیست؛ پاسخِ آفرینشگرِ روح به آن است.

از منظر روانشناختی، این اثر به زیبایی نشان می‌دهد که خیال، یکی از بنیادی‌ترین نیروهای رشدِ روان است. انسانبدون خیال، در همان چیزی که هست می‌ماند؛ در تکرار، در روزمرگی، در محدودیت و در خستگیِ حاصل از واقعیتیکه هیچ افق تازه‌ای در آن دیده نمی‌شود. اما وقتی خیال بیدار می‌شود، انسان ناگهان امکان‌های تازه را می‌بیند. پیشاز آنکه تغییری در جهان بیرون رخ دهد، تغییری در جهان درون شکل می‌گیرد. همه‌ی آفرینش‌ها، همه‌ی هنرها،همه‌ی کشف‌ها و حتی بسیاری از درمان‌های درونیِ انسان، از همین‌جا آغاز می‌شوند: از تواناییِ دیدنِ چیزی که هنوزوجود خارجی ندارد، اما در جان، امکانِ تولد یافته است. خیال، پلی است میان «آنچه اکنون هست» و «آنچهمی‌تواند روزی تحقق یابد».

در این معنا، شخصیتِ تابلو دیگر اسیرِ واقعیتِ مادی نیست. او از بدنش فرار نکرده، اما در بدنش زندانی هم نماندهاست. تنِ او هنوز از گوهرهای زمینی ساخته شده، اما سرش به آسمان باز شده است. این دقیقاً همان نقطه‌ای استکه خیال را از وهم جدا می‌کند. وهم، انسان را از حقیقت دور می‌کند؛ اما خیالِ اصیل، حقیقتی عمیق‌تر را آشکارمی‌سازد. این خیال، از جنسِ آفرینش است، نه از جنسِ گم‌گشتگی. او واقعیت را انکار نمی‌کند؛ بلکه به آن لایه‌یدیگری می‌افزاید. می‌گوید جهان فقط آن چیزی نیست که لمس می‌کنی؛ بلکه آن چیزی هم هست که در روشناییِذهن و لطافتِ روح می‌توانی ببینی.

از منظر عرفانی، این تابلو با سنتِ خیال در فرهنگ ایرانی نسبت عمیقی دارد. در این جهان‌بینی، خیال فقط بازیِ ذهننیست؛ اقلیمی میان ماده و معناست، جهانی که در آن، جان می‌تواند صورت‌های برترِ حقیقت را ببیند. آنچه در شعر،در نقاشی، در رؤیا، در کشف و در اشراق بر انسان ظاهر می‌شود، همه از همین قلمرو می‌گذرد. وقتی مولانا می‌گویدانسان بیش از آنکه استخوان و ریشه باشد، اندیشه است، در حقیقت همین افق را نشان می‌دهد: اینکه گوهر انساندر آن چیزی نهفته است که می‌تواند بیافریند، ببیند، احساس کند و به تصویر درآورد. این اثر نیز همین را به تصویرکشیده است؛ انسانی که از سنگ ساخته شده، اما حقیقتش در ستارگانِ درونِ سرش می‌درخشد.

اگر بخواهیم این معنا را در زندگیِ روزمره لمس کنیم، کافی است انسانی را تصور کنیم که زیر فشارِ تکرارِ کار،خستگی، گرفتاری‌های مالی، اضطراب و روزمرگی، کم‌کم احساس می‌کند دنیا تنگ شده است. همه‌چیز برایش به امرِضروری، به وظیفه، به اجبار و به بقا تقلیل پیدا کرده. اما ناگهان یک تصویر، یک موسیقی، یک شعر، یک رؤیا، یا حتیچند دقیقه خلوت، درون او دری را باز می‌کند. در همان لحظه، او شاید هنوز در همان اتاق، همان شهر و همانشرایط باشد؛ اما درونش دیگر همان آدمِ قبلی نیست. ذهنش شروع می‌کند به ساختن. آینده‌ای را می‌بیند که هنوزنرسیده، معنایی را لمس می‌کند که هنوز به زبان نیامده، و امکانی را احساس می‌کند که تا پیش از آن برایش وجودنداشته است. این همان معجزه‌ی خیال است: اینکه پیش از تغییرِ بیرون، درون را روشن می‌کند.

در مسیر آینه‌خانه، «خیال» یکی از ایستگاه‌های مهمِ بیداریِ روح است. اگر «تعالی» مرحله‌ی عبور از خودِ محدود ورسیدن به وسعتِ آگاهی بود، «خیال» نیرویی است که این وسعت را تصویر می‌کند و به آن شکل می‌دهد. اینجاانسان می‌فهمد که ذهنش فقط جای نگهداریِ فکرهای تکراری و اضطراب‌های روزانه نیست؛ بلکه می‌تواند کارگاهِخلقت باشد. می‌تواند جایی باشد که رؤیاها در آن نطفه می‌بندند، معناها در آن جان می‌گیرند و جهان‌های تازه در آنمتولد می‌شوند.

این اثر در نهایت درباره‌ی یک حقیقت بزرگ سخن می‌گوید: انسان فقط در جهان زندگی نمی‌کند؛ او جهان را در درونخود دوباره می‌سازد. آن سرِ گشوده، آن آسمانِ نهفته، آن ابرهای روان، آن بدنِ فیروزه‌ای و آن دروازه‌ی میان خاک وستاره، همه با هم می‌گویند که خیال، بزرگ‌ترین آزادیِ انسان است. آزادی از اینکه فقط به آنچه حاضر و آماده پیشروی اوست بسنده کند. آزادی برای دیدنِ آنچه هنوز به دنیا نیامده، اما در ژرفای جان، امکانِ تولد یافته است.

انسان در این تابلو، چیزی کمتر از یک پیکرِ حاملِ کیهان نیست. او ایستاده تا به ما یادآوری کند که پیش از آنکه هرهنر، هر کشف، هر دگرگونی و هر آینده‌ای در جهان بیرون پدیدار شود، ابتدا باید در سکوتِ یک ذهن، در تاریکیِ یکآسمانِ درونی، و در روشناییِ خیال، جرقه بزند.

خیال، همان لحظه‌ای است که انسان چشم‌هایش را می‌بندد،
و جهان برای نخستین بار، از درونِ او آغاز می‌شود.