نقاشی مفهومی تعالی (Transcendence)؛ اثر چهل و یکم عبور از مرزهای مادی از مجموعه آینه خانه گالری چارگوش اثر  احمد قلیزاده ( رسام )

این اثر، تصویرگری نئونگارگرانه لحظه‌ای است که انسان دیگر خود را فقط یک موجود زمینی، محدود و گرفتار در روزمرگی نمی‌بیند؛بلکه به آستانه‌ای می‌رسد که در آن، مرز میان ذهن و کیهان، فردیت و کلیت، تن و معنا آرام‌آرام از هم باز می‌شود. «تعالی» در این تابلو، نه یک فرار از زندگی، بلکه عبور از تنگیِ زندگیِ صرفاً مادی است؛ گویی انسان، پس از سال‌هادرگیری با بقا، ترس، نیاز به تایید و اسارت در تعریف‌های کوچک، اکنون به وسعتی رسیده که می‌تواند از درونخویش به جهان بزرگ‌تری قدم بگذارد.

در مرکز تصویر، با چهره‌ای آبی و آرام روبه‌رو هستیم؛ سری انسانی که چشمانش بسته است، اما این بسته بودننشانه‌ی غفلت نیست، بلکه نشانه‌ی دیدنی عمیق‌تر است. او چشم از جهان بیرون بسته تا آسمان درون را ببیند. صورت، در سکونی نجیب و مراقبه‌وار فرو رفته؛ انگار در این مرحله، آگاهی دیگر با هیاهو کار نمی‌کند، بلکه باخاموشی، با مکث و با فرو رفتن در خود، به حقیقت نزدیک می‌شود. این چهره نه در تنش است، نه در ترس، نه درتقلا؛ بلکه در آستانه‌ی نوعی گشودگی درونی قرار دارد.

آنچه بیش از همه در این اثر شگفت‌انگیز است، شکافته شدن بخش بالایی سر است؛ گویی جمجمه دیگر ظرفبسته‌ی ذهن نیست و به پنجره‌ای برای آسمان تبدیل شده است. درون این گشودگی، نه مغزی معمولی، بلکه جهانیکیهانی دیده می‌شود: کهکشان‌ها، ستارگان، عمق شب، راه‌های نوری و حرکت‌های دورانیِ بی‌پایان. این تصویر، تعالیرا به زیباترین شکل معنا می‌کند: لحظه‌ای که انسان درمی‌یابد ذهن او فقط محل افکار روزمره، نگرانی‌ها و محاسباتنیست؛ بلکه می‌تواند میدانی برای اتصال به بی‌نهایت باشد. در اینجا سرِ انسان، دیگر یک مرز نیست؛ یک گذرگاهاست.

مسیر قرمز و بافته‌مانندی که از پیشانی آغاز شده و از درون سر عبور می‌کند، یکی از مهم‌ترین عناصر اثر است. اینمسیر، شبیه پلی است که از جهان محدود فردی به فضای باز آگاهی کشیده شده باشد. رنگ سرخ آن، هم یادآورخون، حیات و شور است و هم نماد اراده، حرکت و عبور. این پل به ما می‌گوید تعالی با حذف زندگی روزمره به دستنمی‌آید؛ بلکه از دل همان حیات، از دل زخم‌ها، خواستن‌ها، تجربه‌ها و سوزها عبور می‌کند. انسان برای رسیدن بهآسمان، باید از پلِ وجودِ خویش بگذرد.

درون فضای بازِ سر، نردبانی کوچک و قالی یا دارگونه‌ای معلق دیده می‌شود. این جزئیات بسیار معنا‌دارند. نردبان، ازدیرباز نماد صعود، رشد و بالا رفتن از سطوح پایین‌ترِ ادراک بوده است. اما این نردبان در بیرون قرار ندارد؛ درون ذهناست. یعنی راه تعالی از بیرون به ما تحمیل نمی‌شود، بلکه در درون خود ما ساخته می‌شود. آن قالی یا بافتِ ایرانیِمعلق نیز انگار می‌گوید عروج انسان از ریشه‌های فرهنگی، خاطره‌های جمعی و سنت‌های معنابخش او جدا نیست. تعالی در این اثر، غربت از خویشتن نیست؛ شکوفا شدن در امتداد ریشه‌هاست.

ابرهای پیچان با نقش‌و‌نگارهای فیروزه‌ای و طلایی که بر اطراف صورت و درون سر جاری‌اند، ذهن را به چشم یکفضای زنده و سیال نشان می‌دهند. این ابرها فقط آرایه‌های زیبایی‌شناسانه نیستند؛ آنها شکلِ دیدنیِ جریان اندیشه،خیال، شهود و الهام‌اند. ذهن در این اثر، چیزی مکانیکی و سرد نیست؛ بیشتر شبیه اقلیمی رازآلود و زنده است که درآن معنا از لابه‌لای ابرها، ستارگان و خطوط تزیینی متولد می‌شود. تعالی در اینجا یعنی ذهن از خشک‌بودن وسخت‌بودن عبور کرده و به حالتی سیال، هنری و شهودی رسیده است.

پرندگان طلایی و سفید که در اطراف سر و درون فضای گشوده‌ی آگاهی پرواز می‌کنند، نشانه‌ی آزادی روح‌اند. آنهااندیشه‌هایی هستند که دیگر در قفس ترس و خودمحوری زندانی نیستند. در بسیاری از سنت‌های عرفانی، پرندهنماد جانِ مشتاقِ پرواز است؛ جانی که نمی‌خواهد همیشه بر خاک بماند. این پرندگان در اثر «تعالی» نشان می‌دهندکه روان انسان، وقتی از سنگینیِ ایگو رها می‌شود، قابلیت اوج گرفتن پیدا می‌کند. او دیگر فقط برای داشتن، رقابتکردن یا اثبات خود زندگی نمی‌کند؛ بلکه می‌خواهد سبک شود، روشن شود و به پرواز درآید.

بدن و گردن شخصیت نیز با نقوش فرش‌گونه، اسلیمی و ایرانی پوشیده شده است. این بخش، اهمیت زیادی دارد؛زیرا نشان می‌دهد تعالی، صرفاً یک تجربه‌ی ذهنی و انتزاعی نیست. تمام تنِ انسان در این مسیر شریک است. بدن اوحامل حافظه، فرهنگ، ریشه، تاریخ و روایت جمعی است. آنچه بر پوست و پیکره‌ی او نقش بسته، انگار حکایتنسل‌ها، دستاوردهای تمدنی و زیبایی انباشته‌ی این سرزمین است. انسانِ متعالی در این تابلو، از خاک و تاریخ خودبریده نیست؛ برعکس، از دل همان نقش‌ها و میراث‌ها به افق بالاتری رسیده است.

صحنه‌های کوچک انسانی که بر گردن و سینه‌ی این پیکره دیده می‌شوند ـ انسان‌هایی که نشسته‌اند، می‌بافند،می‌خوانند، می‌نویسند یا در حال نوعی کار و تعامل‌اند ـ از زیباترین بخش‌های اثرند. این تصاویر کوچک، یادآور آن‌اندکه تعالی فقط در خلوت‌های انتزاعی رخ نمی‌دهد؛ در دل زندگی، در رابطه، در خلق، در یادگیری، در کار معنا‌دار و درساختنِ چیزی اصیل نیز رخ می‌دهد. گویی هر کدام از این آدمک‌های کوچک، بخشی از شخصیت انسان‌اند: یکیمی‌اندیشد، یکی می‌آفریند، یکی می‌سازد، یکی می‌آموزد. تعالی، هماهنگ شدن همین وجوه پراکنده است.

رنگ آبیِ غالب در چهره، بار روانشناختی مهمی دارد. آبی در این اثر، فقط یک انتخاب زیباشناسانه نیست؛ رنگسکون، وسعت، عمق و اتصال به آسمان است. این آبی، چهره را از یک بدن صرف، به موجودی نیمه‌کیهانی تبدیلکرده است. انگار انسان در اینجا دیگر فقط یک «من» شخصی نیست، بلکه حامل نوعی آگاهی گسترده‌تر است. آبیهمچنین یادآور آرامش دستگاه عصبی پس از خروج از وضعیت دفاعی و بقاست؛ حالتی که در آن روان دیگر دراضطرار و انقباض زندگی نمی‌کند، بلکه به وسعت، تنظیم و آرامش رسیده است.

در پس‌زمینه، کهکشان‌ها و گرداب‌های کیهانی حضور پررنگی دارند. آنها نشان می‌دهند که تجربه‌ی تعالی، نوعیاتصال با کلیت هستی است. انسان متعالی، خود را مرکز جهان نمی‌بیند؛ اما در عین حال احساس بی‌معنایی همنمی‌کند. او درمی‌یابد که با همه‌ی کوچکی‌اش در برابر عظمت کیهان، درون خود جهانی به همان اندازه شگفت‌انگیزدارد. این شناخت، انسان را هم فروتن می‌کند و هم عزیز. او دیگر مجبور نیست خود را با تملک و نمایش بزرگ کند؛چون عظمت را در اتصال می‌یابد، نه در تصاحب.

از منظر روانشناختی، این اثر به‌خوبی وضعیتِ عبور از خودمحوری به معنا‌محوری را نشان می‌دهد. در مراحل ابتداییرشد، بخش زیادی از انرژی روان صرف امنیت، پذیرش، رقابت، کنترل و محافظت از تصویرِ خود می‌شود. اما درتعالی، انسان از این مدار بسته بیرون می‌آید. او ارزش را فقط در موفقیت‌های ظاهری، انباشت، مقایسه یا تاییدگرفتن نمی‌بیند. او به جای پرسیدنِ «چقدر دارم؟»، می‌پرسد «چقدر بیدارم؟»، «چقدر می‌توانم خلق کنم؟»،«چقدر می‌توانم نور و معنا را از خود عبور دهم؟». این همان جابه‌جایی بزرگ است که در سکون چهره و آسمانیشدن درون سر به‌خوبی مجسم شده است.

از منظر عرفانی، این تابلو یادآور همان مسیر عروج جان از کثرت به وحدت است. سرِ گشوده، همان گشودگیِ باطناست؛ پرندگان، همان جان‌های رهاشده از قفس‌اند؛ کهکشان‌ها، وسعتِ عالم معنا را تداعی می‌کنند؛ و پل سرخِعبوری، راهی است که سالک برای خروج از زندانِ منیت باید بپیماید. در این خوانش، انسانِ اثر در حال ترک کردنجهان نیست؛ او در حال دگرگون کردن نسبت خود با جهان است. دیگر جهان را صحنه‌ی مصرف و رقابت نمی‌بیند،بلکه آن را عرصه‌ی شهود، خدمت، آفرینش و اتصال می‌یابد.

اگر بخواهیم این مفهوم را در زندگی واقعی لمس کنیم، می‌توان انسانی را تصور کرد که سال‌ها درگیر اثبات کردنخود بوده؛ همیشه خواسته بیشتر دیده شود، بیشتر جمع کند، بیشتر جلو بیفتد، و با این حال در درونش خلائیپنهان باقی مانده است. تا اینکه روزی در تجربه‌ای عمیق ـ شاید در مواجهه با هنر، در سکوت طبیعت، در درد، درعشق، در خدمت به دیگری یا در لحظه‌ای از روشن‌بینی ـ متوجه می‌شود که زندگی فقط میدان مسابقه نیست. ناگهان نگاهش عوض می‌شود. همان زندگی بیرونی شاید تغییر زیادی نکرده باشد، اما کیفیت حضور او دگرگونمی‌شود. این لحظه‌ی دگرگونی، همان لحظه‌ای است که اثر «تعالی» به تصویر کشیده است.

این تابلو در نهایت به ما می‌گوید تعالی، فرار از زمین نیست؛ آسمانی شدنِ نسبت ما با زمین است. انسانِ متعالیهنوز در جهان زندگی می‌کند، هنوز بدن دارد، هنوز تاریخ، فرهنگ، خاطره و رنج را با خود حمل می‌کند؛ اما دیگر درآنها زندانی نیست. او آموخته است که از دل همه‌ی اینها، پلی به سوی گستردگی آگاهی بسازد. او به جای آنکه فقطمصرف‌کننده‌ی جهان باشد، به آفریننده‌ی معنا تبدیل می‌شود.

در مسیر آینه‌خانه، «تعالی» یکی از ایستگاه‌های درخشان بلوغ روان است؛ جایی که انسان از خواستنِ صرف عبورمی‌کند و به بودنِ اصیل نزدیک می‌شود. در این نقطه، آگاهی نه در خدمت بقا، بلکه در خدمت روشنایی قرار می‌گیرد. انسان می‌فهمد که درون او، آسمانی پنهان بوده است؛ آسمانی که تا وقتی اسیر دیوارهای ذهن بسته بود، دیدهنمی‌شد. اکنون این سقف شکافته شده، پرندگان رها شده‌اند، و راهی از پیشانیِ خاکی به سوی کهکشان‌های معناگشوده شده است.

تعالی یعنی همین:
اینکه انسان، پس از همه‌ی تقلاها، سرانجام جرأت کند از خودش بزرگ‌تر شود.