تابلوی نقاشی تک نسخه فراق (Separation) اثر پنجم از مجموعه آینه خانه  اثر  احمد قلیزاده ( رسام )

اپیزود پنجم: فراق (Separation)

این اثر، اوج و تجسمِ باشکوهِ پنجمین اپیزود؛ یعنی «فراق» و نوای جدایی از عالمِ معناست. در این تابلو، چهره‌یزنی با چشمانی خیره، نافذ و لبریز از اندوهی کهن، از دلِ پوسته‌ای شکسته و کاشی‌کاری‌شده سر برآورده است؛چهره‌ای که نیمی از آن با نقوشِ اسلیمی و نیمه‌ی دیگرش با خطوطِ متصلِ خوشنویسی و مصرعِ آشنای «آتش استاین بانگ نای و نیست باد» قاب گرفته شده است. گویی این صورت، همان مرغِ باغِ ملکوتی است که در قفسی از تنو خاک اسیر گشده و از وطنِ مالوفِ خود جدا مانده است.

در بخشِ تاجی و سرِ این کالبد، گنبدی سنتی و فیروزه‌ای ترک برداشته و باز شده است تا راهی به سوی کهکشان‌هایلایتناهی، ستارگانِ دوردست و عمقِ آسمانِ لاجوردی باز کند؛ تجسمِ عینیِ گسستِ بنیادین و پرسه زدن در اقیانوسِبی‌مرزِ بیگانگی. از درونِ سینه‌ی این تندیس، آتشِ مقدسی سر برآورده که ساقه و ریشه‌های نی را می‌سوزاند و درمیانِ شعله‌های آن، گل‌های سرخ و رنگارنگ همراه با فرشتگان و نگاره‌های معلق در رقصند. دو سازِ «نی» که از دوسو به درونِ کالبد متمایل شده‌اند، نوای حزینِ جدایی و شکایتِ نیستان را در فضا می‌پراکنند.

فضای پس‌زمینه با آسمانی پرستاره، کهکشان‌های مارپیچیِ دوردست و سنگ‌های درخشانِ فیروزه‌ای و لاجوردیِمعلق در خلأ، احاطه شده است؛ فضایی عمیق، تیره‌رنگ (و به هیچ‌وجه مشکی) که حسِ تنهاییِ هولناکِ انسانِمعاصر در کلان‌شهرها را بازمی‌تاباند. نگاره‌های مینیاتوریِ فرشتگان و موجوداتِ اسطوره‌ای که در میانِ ابرهایاسلیمی و غبارِ کهکشانی در حالِ چرخشند، پلِ میانِ دنیای مادی و عالمِ قدسی را برقرار کرده‌اند.

این شاهکارِ کلکسیونی و بی‌نظیر، حاصلِ بیش از یک دهه تجربه، ژرف‌اندیشی و جریان‌سازی در هنرِ معاصر است؛اثری برخاسته از گالری چارگوش به مدیریت و خلقِ استاد احمد قلی‌زاده که در آن، دردِ فراق و بیگانگی با چاپِجیکلی روی بومِ متالایز و پرداختِ فول کار دست به جاودانگی رسیده است؛ آینه‌ای روشن که به ما یادآوری می‌کندهر کس از اصلِ خویش بازماند، سرانجام روزگارِ وصلِ خود را باز خواهد جست.

پرده اول: گسستِ بنیادین؛ پرسه در عصرِ بیگانگی

یکی از دردناک‌ترین زخم‌های انسانِ قرنِ بیست و یکم، نه دردِ فیزیکی، بلکه «فراق» یا همان حسِ بیگانگیِ بنیادیناست. ما در دنیایی زندگی می‌کنیم که با انبوهی از ابزارهای ارتباطی، شلوغ‌تر و متصل‌تر از همیشه به نظر می‌رسد؛میلیاردها آدم در شبکه‌های اجتماعی حضور دارند، پیام‌ها در چند میلی‌ثانیه رد و بدل می‌شوند، اما در عمیق‌ترینلایه‌ی انسانی، تنهایی هیچ‌گاه به این اندازه عریان و خفقان‌آور نبوده است. انسانِ امروز از خویشِ حقیقی‌اش گسستهاست؛ او نقاب‌های اجتماعی، دیجیتال و شغلیِ متعددی بر چهره زده تا جایی در این سیستمِ سردِ ماشینی پیدا کند،اما در این مسیر، گم شده است. او دیگر صدایِ اصیلِ درونِ خود را نمی‌شنود و در میانِ این هیاهوی توخالی، دچارِیک هبوطِ خاموش گشته است.

این فراقِ درونی، خود را به شکلِ احساسِ گم‌شدگی، پوچیِ مکرر و کرختیِ عاطفی نشان می‌دهد. فرد در خانه‌ی خود،در میانِ دوستان، یا در شلوغ‌ترین خیابان‌های کلان‌شهر راه می‌رود، اما هم‌زمان حس می‌کند که هیچ تعلقِ واقعی‌ایبه هیچ‌کجا ندارد. گویی پیوندِ او با ریشه‌های کیهانی‌اش قطع شده و در اقیانوسی سرد و بی‌مرز سرگردان است. اینگسست، دردِ بزرگی است؛ دردی که تا زمانی که به رسمیت شناخته نشود، روانِ انسان را همچون موریانه از درونمی‌خورد و او را به یک موجودِ مسخ‌شده در برابرِ جاذبه‌های مادیِ جهانِ تکنولوژی تبدیل می‌کند.

پرده دوم: کالبدشکافیِ روان‌شناختیِ حسِ بیگانگی و گم‌شدگی

در روانشناسیِ اعماق و به‌ویژه در مکتبِ کارل گوستاو یونگ، این فراق با مفهومِ «بیگانگی با خویشتنِ خویش» (Alienation) و قطعِ ارتباط با ناخودآگاهِ جمعی تبیین می‌شود. هنگامی که ایگو (منِ سطحی) تمامِ فضای روان راتسخیر می‌کند و ارتباطش را با «سلفِ حقیقی» (Self) از دست می‌دهد، بحرانِ فراق متولد می‌شود. جامعه‌ی مدرنبا تأکیدِ افراطی بر سودگرایی، رقابت و ظاهرپرستی، انسان را وادار می‌کند تا برای پذیرفته شدن، اصالتِ خود راقربانی کند. نتیجه چیست؟ ایجادِ یک شکافِ عمیق میان آنچه فرد واقعاً هست و آنچه به زورِ هنجارهای بیرونیوانمود می‌کند که هست.

این دوگانگیِ فرساینده، سیستمِ روانی را دچارِ اضمحلال می‌کند. فرد در ابعادِ سردِ جهانِ تکنولوژی، به یک شماره،یک پروفایل، یا یک مصرف‌کننده تقلیل می‌یابد. در این ساختار، هیچ فضای امنی برای ابرازِ زخم‌ها، نیازهای اصیلِعاطفی و جستجوی معنا وجود ندارد. احساسِ گم‌شدگی در این فضای مدرن، پیامی از طرفِ روانِ رنجور است کهفریاد می‌زند: «تو از خانه‌ی اصلی‌ات دور افتاده‌ای؛ تو خودت را گم کرده‌ای.» این فراق تا زمانی که به بحران بدلنشود، خاموش می‌ماند، اما همین بحران است که می‌تواند جرقه‌ی بازگشت را در دلِ تاریکی روشن کند.

پرده سوم: نوای عارفانه؛ نوای نی و فریادِ جدایی از عالمِ معنا

در گستره‌ی عرفانِ اصیلِ ایرانی، فراق نه یک تصادفِ تلخ، بلکه رازِ بزرگِ تکامل و بیداریِ روح است. ادبیاتِ عرفانی باناله‌ی آشنای مولانا آغاز می‌شود؛ ناله‌ای که از عمقِ جدا افتادگی برمی‌خیزد و تمامِ تاروپودِ جان را می‌لرزاند: «بشنواز نی چون حکایت می‌کند / از جدایی‌ها شکایت می‌کند / کز نیستان تا مرا ببریده‌اند / در نفیرم مرد و زن نالیده‌‌اند». در این نگاهِ کیهانی، انسان مسافری است که از اصلِ الهی‌اش (نیستان) بریده شده و به این خاکدانِ مادی تبعیدگشته است.

فراق، در فرهنگِ عرفانی، دردی مقدس است. اگر این درد نبود، انسان هرگز هوسِ بازگشت به خانه را نمی‌کرد و درتنعماتِ موقتِ کاروانسرای دنیا گم می‌شد. مولانا به ما می‌آموزد که تمامِ ناله‌ها، دلتنگی‌ها و حسِ گم‌شدگی‌های مادر این جهان، در واقع بازتابِ همان دلتنگیِ کهنه‌ی روح برای اتصال به منبعِ لایزالِ نور است. فراق، آمیزه‌ای از دردِدوری و شوقِ وصال است؛ دردی که همچون قطب‌نما، جهاتِ اصلیِ روح را به او نشان می‌دهد و او را از خوابِ غفلتدر آغوشِ جهانِ مادی بیدار می‌کند.

پرده چهارم: مثال‌های ناگهانی از دلِ زندگی؛ بیگانگی در عصرِ اتصالاتِ دیجیتال

بگذارید به میانِ زندگیِ روزمره‌ی خودمان بیاییم. زنی را تصور کنید که در یک کلان‌شهرِ بزرگ، در یک آپارتمانِ شیک ومدرن با انواع گجت‌های هوشمند زندگی می‌کند. او شغلِ مناسبی دارد، در شبکه‌های اجتماعی هزاران مخاطب او رادنبال می‌کنند و هر روز عکس‌های موفقیتش را لایک می‌کنند. اما یک شب، در سکوتِ خانه، وقتی لپ‌تاپ را می‌بنددو چراغ‌ها خاموش می‌شوند، ناگهان امواجِ سنگینِ یک تنهاییِ هولناک او را در بر می‌گیرد. او درمی‌یابد که با وجودِ اینهمه اتصالِ دیجیتال، هیچ‌کس را ندارد که با او از عمقِ جان سخن بگوید؛ او حتی با خودش نیز بیگانه است. ایندقیقاً تصویرِ عریانِ فراق در قرنِ بیست و یکم است.

یا مردی را تصور کنید که تمامِ عمر دویده تا به استانداردهای موفقیتِ مادی برسد؛ خانه‌ی بزرگ، ماشینِ آخرینسیستم و موقعیتِ تثبیت‌شده. اما روزی در آینه نگاه می‌کند و می‌بیند در راسِ این امپراتوریِ پوشالی، چهره‌ای غریبهایستاده است؛ مردی که رویاهای کودکی‌اش، هنرِ درونش و شوقِ زیستنش را در میانِ سنگ‌فرشِ خیابان‌های سردِشهر جا گذاشته است. این لحظه‌ی درکِ فراق، همان نقطه‌ی فروپاشیِ توهم است؛ جایی که فرد از شدتِ بیگانگی باخود، به زانو درمی‌آید تا شاید دوباره به خویشتنِ اصیلش پناه بیاورد.

پرده پنجم: نوای جاودانه و بازگشت به خویشتنِ خویش با مولانا

در انتهای این اپیزود، باز به آستانه‌ی کلامِ مولانا بازمی‌گردیم تا از زبانِ او مرهمی بر زخمِ این گسست بگذاریم. مولانابه ما یادآوری می‌کند که هر قدر هم که در این دنیای سرد و ماشینی سرگردان شویم و از ریشه‌های خود فاصلهبگیریم، اما گوهری در درونِ ما پنهان است که هرگز فراموش نمی‌کند از کجاست: «هر کسی کو بازماند از اصلِخویش / باز جوید روزگارِ وصلِ خویش». فراق، پایانِ راه نیست؛ بلکه آغازی است برای جستجوی دوباره‌ی خویشتن.

در این پرده‌ی پایانی، مخاطب می‌پذیرد که حسِ گم‌شدگی و بیگانگی، نشانه‌ی بدی نیست؛ بلکه قطب‌نمایی درونیاست که به او جهتِ درست را نشان می‌دهد. او می‌آموزد که برای درمانِ این درد، نیازی به پناه بردن به ابزارهایبیرونی نیست، بلکه باید به درونِ خویش سفر کند، نقاب‌ها را کنار بزند و به آن آوای اصیلی که از نیستانِ جان می‌آید،گوش فرا دهد. فراق پلِ عبور از توهمِ تنهایی به ساحلِ بی‌کرانِ وصل و آگاهی است.