تابلوی نقاشی لیمیتد ادیشن رنج (Suffering) اثر سوم از مجموعه آینه خانه  اثر  احمد قلیزاده ( رسام )

این اثر، تجسمِ عینی و تکان‌دهنده‌ی سومین پرده از تالارِ آینه‌ها؛ یعنی «رنج» و تازیانه‌ی بیداری بر پیکرِ روان است. کالبدِ انسانی و نقوشِ مینیاتوری اثر که تا پیش از این صورتی منسجم داشتند، اکنون در کوره‌ی پرحرارتِ درد، منفجرشده و به هزاران قطعه‌ی معلق در فضا بدل گشته‌اند. این انفجارِ ساختار، ترجمانِ بصریِ همان شکستنِ ایگو و ذوبشدنِ قالب‌های صلبِ شخصیت در زیرِ ضرباتِ سهمگینِ تروماست؛ جایی که تندیسِ درون در آتشِ بیداری می‌گدازدتا از خاکسترِ توهماتِ مادی رها شود. در میانِ این دود، خاکستر و قطعاتِ معلقِ کاشی‌های فیروزه‌ای و طلاکاری‌شده، تکه‌ای از صورتِ انسان با چشمیخیره، بیدار و نافذ سر برآورده است؛ چشمی که از دلِ خرد شدنِ ماسک‌ها و نقاب‌های ظاهری به تماشای حقیقتنشسته است. این تکه‌ی باقی‌مانده از چهره، گواهی می‌دهد که رنج گرچه ظاهرِ تن را در هم می‌شکند، اما چشمِدرون را می‌گشاید و آگاهیِ اصیل را متولد می‌کند. نگاره‌های کوچکی که بر روی قطعاتِ خردشده‌ی اثر نقش بسته ودر دود و شعله گم می‌شوند، بازتابی از تعلقاتِ کهنه و خاطراتی است که در کوره‌ی درد می‌سوزند تا ناخالصی‌هایجان پالوده شود. فضای پیرامون با ابرهای تیره، مهِ متراکم و سنگ‌های فیروزه‌ای پراکنده احاطه شده است که حسِ گذار از طوفانیسهمگین را تداعی می‌کند. این اثرِ کلکسیونی و تک‌نسخه، ترجمانِ تصویریِ آتشِ نیستانِ مولانا و گداختن در کوره‌یدرد است تا زرِ خالص از دلِ خاکستر برآید. شاهکاری برخاسته از بیش از یک دهه تجربه، پشتوانه خلق هزاران اثر وجریان‌سازی در گالری چارگوش به مدیریت و خلقِ استاد احمد قلی‌زاده؛ اثری که در آن، رنج نه به مثابه‌ی یک فاجعه،بلکه به عنوان ابزاری قدسی برای صیقل دادنِ روح و تولدِ دوباره به تصویر کشیده شده است.

اپیزود سوم: رنج (Suffering)

پرده اول: تازیانه‌ی بیداری بر پیکرِ روان

انسان به طورِ غریزی از درد می‌گریزد. از نخستین روزهای حیات، سیستمِ عصبیِ ما طوری برنامه‌ریزی شده است که از رنج، زخم و ناامنی فاصله بگیرد و به سمتِ امنیت، آسایش و لذت حرکت کند. این یک مکانیسمِ بقای طبیعی است. اما تاریخِ تکاملِ روانِ انسان گواهی می‌دهد که بزرگ‌ترین جهش‌های آگاهی، عمیق‌ترین تغییراتِ درونی، و اصیل‌ترین شکوفایی‌های هنر و اندیشه، هرگز در بسترِ آرامشِ مطلق و رخوتِ امنیت به دست نیامده‌اند؛ بلکه در کوره‌های گداخته‌ی رنج و درد شکل گرفته‌اند. رنج، در ناخودآگاهِ جمعیِ ما، همواره به عنوانِ یک هیولای ویرانگر تصویر شده است؛ در حالی که اگر نقابِ ترس را کنار بزنیم، رنج در عمیق‌ترین لایه‌ی خود، تازیانه‌ی بیداری است.

هنگامی که زندگی طبقِ میلِ ما پیش می‌رود، زمانی که همه‌چیز در امن و امان است و هیچ مانعی در مسیرِ خواسته‌های ایگو قرار نمی‌گیرد، روان در یک خوابِ سنگینِ خودکار فرو می‌رود. ما به الگوهای تکراری، عادت‌های فرساینده و باورهای غلطِ خود می‌چسبیم و حاضر نیستیم حتی یک قدم از منطقه‌ی امنِ خود خارج شویم. در این شرایط، هیچ انگیزه‌ای برای رشد وجود ندارد. چرا باید تغییر کنیم وقتی همه‌چیز راحت به نظر می‌رسد؟ اینجاست که رنج، همچون یک صاعقه‌ی ناگهانی بر شبستانِ رخوت‌آورِ زندگی فرود می‌آید. رنج، سیستمِ ایمنیِ روان را با خبر می‌کند که یک جای کار می‌لنگد؛ دیوارهای دروغینی که برای خود ساخته‌ایم در حالِ فروپاشی‌اند و ما ناچاریم، برای زنده ماندن، چشم بگشاییم و حقیقت را به تماشا بنشینیم.

پرده دوم: کالبدشکافیِ روان‌شناختیِ درد به مثابه‌ی کاتالیزورِ رشد

در روانشناسیِ نوین و به‌ویژه در مکاتبِ تحلیلی و روان‌درمانیِ مدرن، مفهومِ «رنجِ سازنده» جایگاهِ ویژه‌ای دارد. کارل گوستاو یونگ بر این باور بود که «هیچ بلوغی بدونِ رنج رخ نمی‌دهد.» تا زمانی که روان با یک بحران، یک تروما، یا شکستی سهمگین روبه‌رو نشود، ساختارهای کهنه‌ی شخصیت (ایگو) دست از کنترل برنمی‌دارند. ایگو عاشقِ ثبات، کنترل و تکرار است؛ حتی اگر آن تکرار به قیمتِ فرسایشِ روح تمام شود. رنج همان کاتالیزورِ قدرتمندی‌ست که این ساختارِ صلب را ذوب می‌کند. هنگامی که ضربه وارد می‌شود، ماسک‌ها ترک برمی‌دارند و فرد برای نخستین بار مجبور می‌شود با واقعیتِ عریانِ درون و بیرونِ خود روبه‌رو شود.

از منظرِ روان‌شناختی، درد آلارمِ سیستمِ هوشمندِ روان است. دقیقاً همان‌طور که دردِ فیزیکی در بدن نشانه‌ی آسیبِ بافتی است و به ما هشدار می‌دهد که دستمان را از روی آتش برداریم، دردِ روانی و رنجِ عاطفی نیز نشانه‌ی اصطکاکِ میانِ «منِ پنداری» و «حقیقتِ هستی» است. تا زمانی که فرد درد را انکار کند، به مخدرهای ذهنی پناه ببرد یا دیگران را مقصر بداند، رنجِ او به «رنجِ بی‌هدف» (Suffering) تبدیل می‌شود که فرساینده و مرگبار است. اما وقتی فرد شجاعت به خرج می‌دهد، روی زمینِ سختِ درد می‌نشیند و می‌پرسد: «این رنج چه چیزی را می‌خواهد به من بیاموزد؟»، رنج به «رنجِ آگاهانه» یا همان کاتالیزورِ رشدِ فردیت تبدیل می‌شود. اینجاست که زخم، به نقطه‌ی ورودِ نور به درونِ روان مبدل می‌گردد.

پرده سوم: نوای عارفانه؛ آتشِ نیستان و گداختن در کوره‌ی درد

در گستره‌ی عرفانِ اصیلِ ایرانی، هیچ‌کس به اندازه‌ی مولانا رنج را معنا نکرده و به آن ارج نگاده است. در نگاهِ مولانا، رنج و درد، آتشِ مقدسی است که ناخالصی‌های وجودِ انسان را می‌سوزاند و گوهرِ اصیلِ جان را از خاکسترِ ایگو جدا می‌کند. انسان تا در کوره‌ی درد نگداخته شود، نرم نمی‌شود؛ و تا نرم نشود، قالبِ کمال به خود نمی‌گیرد. او در آغازِ مثنوی، با تمثیلِ تکان‌دهنده‌ی «نی»، از آتشِ درون سخن می‌گوید که به این ناله‌ی حزین و بیدارکننده معنا بخشیده است: «آتش است این بانگِ نای و نیست باد / هر که این آتش ندارد نیست باد».

در این نگاهِ ژرف، آن کس که از درد و رنجِ زمانه می‌گریزد و می‌خواهد در پناهگاهِ پوچِ آسایشِ مادی بماند، در حقیقت از حیاتِ حقیقی محروم است. آتشِ درد، همان عشقی‌ست که حجاب‌ها را می‌سوزاند. مولانا به ما می‌آموزد که رنج، هدیه‌ای از جانبِ هستی برای بیدار کردنِ انسان از خوابِ غفلت است. طلا برای خالص شدن باید از گرمای طاقت‌فرسای کوره عبور کند؛ روحِ انسان نیز بدونِ عبور از وادیِ رنج، هرگز صیقل نمی‌خورد و وسعت نمی‌یابد. در این منظر، درد نه نشانه‌ی خشمِ روزگار، بلکه ابزارِ تصفیه و پالایشِ جان است که ما را از تعلقاتِ سطحی پاک می‌کند و به سرچشمه‌ی لایزالِ حقیقت متصل می‌سازد.

پرده چهارم: مثال‌های ناگهانی از دلِ زندگی؛ هنگامی که رنج در می‌زند

بیایید از فضای نظری فاصله بگیریم و به جریانِ واقعیِ زندگی نگاه کنیم. فرض کنید هنرمندی سال‌ها در یک حصارِ امن از کارهای تکراری و عامه‌پسند گرفتار است؛ او نانِ ثبات را می‌خورد اما روحش از درون مرده است. ناگهان، با یک بحرانِ بزرگِ عاطفی یا مالی، تمامِ آن دنیای امن فر می‌پاشد. او ناگهان خود را در میانِ ویرانه‌هایی از دست داده‌ها می‌یابد. دردِ سهمگینی تمامِ وجودش را فرا می‌گیرد؛ شب‌ها خواب ندارد و روزها در هجومِ اشک و سکوت دست‌وپا می‌زند. این همان رنجِ ویرانگر است. اما همین هنرمند، پس از ماه‌ها گداختن در این کوره، دست به قلم یا بوم می‌برد و اثری خلق می‌کند که تا پیش از آن، در تمامِ عمرش نظیرش را نزده بود. درد، چشمِ دلِ او را باز کرده و عمقِ جهان را به او نشان داده است.

یا انسانِ دیگری را تصور کنید که در اثرِ یک بیماری یا ضربه‌ی سنگینِ اجتماعی، تمامِ تکیه‌گاه‌های ظاهری‌اش را از دست می‌دهد. او تا پیش از این، همه‌ی هویتش به جایگاهِ شغلی و تأییدِ دیگران بند بود. اکنون در بسترِ بیماری یا انزوا، هیچ‌کدام از آن عناوین به کارش نمی‌آیند. در این نقطه‌ی تاریک و دردناک، نقاب‌ها فر می‌ریزند و او برای نخستین بار با خودِ واقعی‌اش روبه‌رو می‌شود. این رنجِ جانکاه، او را از توهمِ قدرتِ مادی رها می‌کند و به او فروتنی، شفقت و خردی عمیق می‌بخشد. رنج، در اینجا نقشِ جراحی را بازی می‌کند که غده‌ی سرطانیِ ایگو را از تنِ روان بیرون می‌کشد؛ هرچند این جراحی با خون و درد همراه است، اما به قیمتِ نجاتِ کلِ زندگی تمام می‌شود.

پرده پنجم: نوحه‌ی شبانه‌گاهی؛ بیتوته در آتش و تولدِ دوباره با مولانا

در انتهای این اپیزود سوم، باز به آستانه‌ی کلامِ مولانا بازمی‌گردیم؛ آنجا که آتشِ درد با جانِ سالک گره می‌خورد. مولانا با زبانی که از عمقِ تجربه‌ی رنج برآمده است، به ما یادآوری می‌کند که از این آتش نباید ترسید؛ چرا که هر چه در این آتش بسوزد، از جنسِ توهم، ترس و تعلق است و تنها گوهرِ اصیلِ انسانی است که سالم از کوره بیرون می‌آید: «ای گداخته شو در آتش تا شوی چون زرِ خالص / تا برآری سر ز کوره با فروغ و با نوایی». درد، کارگاهِ آفرینشِ انسانِ کامل است.

در این پرده‌ی پنجم، مخاطب می‌پذیرد که رنج، دشمنِ او نیست؛ بلکه مربیِ سخت‌گیری‌ست که او را از کودکیِ روانی به بلوغِ آگاهی هدایت می‌کند. رنج، مرزِ میانِ «زیستنِ سطحی» و «حضورِ ژرف» را ترسیم می‌کند. در انتهای این اپیزود، انسان روی خاکسترِ باورهای کهنه‌ی خود می‌نشیند، نفسِ عمیقی می‌کشد، زخم‌هایش را لمس می‌کند و با قلبی آگاه، آماده می‌شود تا از این کوره عبور کند و به سوی مراحلِ بعدیِ سفرِ قهرمان گام بردارد. آتشِ رنج، راهِ خود را روشن کرده است.