تابلوی نقاشی لیمیتد ادیشن پوچی (Absurdity) اثر دوم از مجموعه آینه خانه  اثر  احمد قلیزاده ( رسام )

ترین لایه‌های اپیزودِ دوم؛ یعنی گذر از «پوچی» و تولدِ معنا از درون است. کالبدِانسانیِ اثر که بار دیگر با نقوشِ اسلیمی، کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردیِ اصیل قالب‌گیری شده، چهره‌ای به آرامشرسیده و چشم‌بسته دارد؛ گویی تن به فروپاشیِ ایگو و فروریختنِ توهماتِ مادی داده است تا از درون تهی شود وآماده‌ی پذیرشِ حقیقتی بزرگ‌تر گردد.

در بخشِ جمجمه و سرِ این کالبد، برشی حیرت‌انگیز گشوده شده که به جای تاریکی یا کهکشانِ بی‌معنا، تالاریباشکوه، قدسی و معمارانه از سنخِ مساجد و خانقاه‌های کهنِ ایرانی را به تصویر می‌کشد. این تالار با طاق‌هایهلالی، مقرنس‌کاری‌های ظریف، فرش‌های لاکیِ پرنقش‌ومنگر و دریچه‌ای در انتها که از آن نوری خیره‌کننده و زرین بهدرون می‌تابد، تجسمِ عینیِ همان «درون‌نگریِ عارفانه» و کشفِ گوهری است که مولوی از آن سخن می‌گوید.

در مرکزِ این تالارِ درونی، دو درویش یا سالکِ طریقت با جامه‌های سرخ و سپید، در حالِ سماعِ مستانه و چرخشیابدی‌اند؛ رقصِ رهایی که در آن زمان منحل شده و ایگو در آتشِ عشقِ لایتناهی ذوب می‌شود. شمعِ روشنی که در کنارِاین رقصِ روحانی سو سو می‌زند، نمادِ بیداریِ جان در دلِ تاریکیِ ملال‌آورِ جهانِ مادی است. این اثر، گواهی است براین حقیقت که وقتی انسان از دل‌بستگی‌های مادی و کاروانسرای دنیا دست می‌شوید و به درونِ خود رجوع می‌کند،ذهنِ خسته از پوچی، به رواقی منور و رقصی مستانه تبدیل می‌شود.

این شاهکارِ کلکسیونی و تک‌نسخه، حاصل بیش از یک دهه تجربه، پشتوانه خلق هزاران اثر و جریان‌سازی هنری درگالری چارگوش به مدیریت و خلقِ استاد احمد قلی‌زاده است؛ اثری که در آن، دقتِ مهندسیِ فرم و معماریِ ایرانی بافلسفه‌ی وجودیِ معنا در هم آمیخته تا پاسخی باشد به بحرانِ تهی‌دستیِ انسانِ مدرن.

اپیزود دوم: پوچی (Absurdity)

پرده اول: فروپاشیِ معنا در هیاهوی تمدنِ مادی

ما در عصری زندگی می‌کنیم که بشر به بلندترین قله‌های تسخیرِ مادی دست یافته است؛ آسمان‌خراش‌های سر به فلک کشیده، شبکه‌های ارتباطیِ جهانی که فاصله‌ها را بلعیده‌اند، و انبوهی از امکاناتِ رفاهی که نسل‌های گذشته حتی در رویای خود نیز نمی‌دیدند. اما در پسِ این پرده‌ی رنگارنگ از پیشرفتِ تکنولوژیک، حقیقتی کرکننده و خفقان‌آور سایه انداخته است: انسانِ مدرن، در اوجِ برخورداری، با عمیق‌ترین نوعِ تهی‌دستیِ درونی دست‌وپا می‌زند. صبح‌ها چشم باز می‌کند، در چرخ‌دنده‌های شتاب‌زده‌ی کار و کسبِ روزمره غرق می‌شود، پول درمی‌آورد، مسکن می‌خرد، تفریح می‌کند، اما هنگامی که در سکوتِ شب بر روی صندلیِ اتاقش می‌نشیند، ناگهان بومی خالی از معنا را در برابرِ چشمانِ خود می‌بیند. این همان نقطه‌ای است که «پوچی» همچون سایه‌ای سنگین بر روی روحِ روان می‌افتد.

پوچی تنها یک حسِ گذرا از بی‌حوصلگی نیست؛ بلکه یک زلزله‌ی بنیان‌کنِ روانی است. زمانی که تمامِ اهدافِ برون‌زا تیک می‌خورند، وقتی مدرک، ماشین، ثروت و جایگاهِ اجتماعی به دست می‌آیند و فرد در کمالِ تعجب درمی‌یابد که هیچ‌کدام از این‌ها نتوانسته‌اند آرامشِ اصیل و رضایتی پایدار به اخلافِ روحش تزریق کنند، بحرانِ اصلی آغاز می‌شود. انسان با خود می‌اندیسد: «که چه؟ اگر همه‌ی این‌ها را به دست آوردم که چه شود؟» این پرسشِ بنیادی، پایه‌های تختِ پادشاهیِ ایگو را می‌لرزاند. جهانِ بیرون با تمامِ زرق‌وبرقش به نظرِ فرد مسخره، بی‌هدف و تکرارِ ملال‌آورِ مکررات می‌آید. این همان سقوطِ خاموش در سیاه‌چاله‌ی بی‌معنایی است که اگر درمان نشود، تمامِ نیروی حیات و اشتیاقِ زیستن را می‌بلعد.

پرده دوم: کالبدشکافیِ روان‌شناختیِ خلأِ وجودی (Existential Vacuum)

در ادبیاتِ روانشناسیِ بالینی و به‌ویژه در مکتبِ معنادرمانیِ ویکتور فرانکل، این عارضه با عنوان «خلأِ وجودی» (Existential Vacuum) شناخته می‌شود. فرانکل بر این باور بود برخلاف حیوانات که غریزه‌هایشان مسیرِ زندگی‌شان را تعیین می‌کند، انسان در عصرِ مدرنِ آزادیِ کاذب، غریزه‌های راهنما را از دست داده و دیگر حتی سنت‌ها نیز به او نمی‌گویند که چه باید بکند. نتیجه چیست؟ یک سردرگمیِ عظیم و احساسِ اینکه زندگی هیچ‌گونه رسالت، هدف یا ارزشِ ذاتیِ روشنی ندارد. این خلأ، خود را با نشانه‌هایی چون ملالِ مزمن، بی‌انگیزگی، افسردگیِ ناشی از فقدانِ هدف، و تمایل به پناه بردن به پناه‌گاه‌های موقت مانند مصرف‌گراییِ افراطی یا سرگرمی‌های فرساینده نشان می‌دهد.

از منظرِ روانشناسیِ اعماق، تا زمانی که انسان هویتِ خود را به دارایی‌ها، عنوان‌های شغلی و تأییدهای بیرونی گره زده است، آسیب‌پذیرترین موجودِ روی زمین است. چرا که ساختارِ مادیِ جهانِ بیرون دائماً در حالِ تغییر و زوال است و هیچ‌گاه ثبات ندارد. وقتی بازار سقوط می‌کند، وقتی رابطه به هم می‌خورد، یا وقتی بدن پیر می‌شود، آن قلعه‌ی دروغینی که فرد برای خود ساخته بود فرو می‌ریزد و او با یک ویرانه‌ی بزرگ روبه‌رو می‌شود. بحرانِ پوچی در واقع پیامی از طرفِ ناخودآگاه است که به فرد فریاد می‌زند: «تو راه را اشتباه آمده‌ای؛ تو تمامِ عمرت را صرفِ صیقل دادنِ قفس کرده‌ای، غافل از اینکه پرنده‌ی درونِ قفس از گرسنگیِ معنا دارد جان می‌دهد.» این بحران هرچند دردناک است، اما یک ضرورتِ تشخیصی برای بیداریِ روان محسوب می‌شود.

پرده سوم: نوای عارفانه؛ جهان به مثابه کاروانسرای گذرا و زایشِ معنا از درون

عرفانِ اصیلِ ایرانی، هزاران سال پیش از پیدایشِ بحران‌های مدرن، عمیق‌ترین راهکار را برای درمانِ پوچی ارائه داده است. عارفان به ما آموختند که این جهانِ مادی، اقامتگاهِ دائمی نیست؛ بلکه یک «کاروانسرا» یا پلی موقت است که انسان تنها برای گذشتن از آن پا به این خاکدان گذاشته است. کسی که در کاروانسرا دل به صندلی‌ها و دیوارهای کرایه‌ای ببندد، با فر رسیدنِ هنگامِ کوچ، جز حسرت و رنج سهمی نخواهد داشت. مولانا با آن نگاهِ ژرف‌بین و کیهانی‌اش، ریشه‌ی سرخوردگیِ انسان از جهانِ بیرون را در همین دل‌بستگی‌های ناپاینده می‌بیند و با بیتی تکان‌دهنده ما را متوجهِ درون می‌کند: «هر کسی در خاطری آمد که من / یارِ آن کس بوده‌ام در انجمن / هر کسی از ظنِ خود شد یارِ من / از درونم جست اسرارِ من».

در نگاهِ مولوی، معنا در بیرون از وجودِ انسان تولید نمی‌شود، بلکه کشفِ گوهری است که در اعماقِ جانِ آدمی پنهان است. مادامی که انسان نگاهش به بیرون است و می‌خواهد از طریقِ تملکِ اشیاء، ثروت و کف‌زدن‌های دیگران به معنا برسد، مانند کسی است که در بیابان به دنبالِ سراب می‌دود. اما هنگامی که از بیرون دست می‌شوید و به درون رجوع می‌کند، درمی‌یابد که معنا، سایه‌ای از وجودِ لایزالِ الهی است که در قلبِ او دمیده شده است. کاروانسرای دنیا با تمامِ رنج‌ها و ناپایداری‌هایش، بستر و کوره ایست برای صیقل دادنِ همین گوهر. پوچی زمانی رنگ می‌بازد که فرد درک کند زندگی، یک مقصدِ مادیِ تمام‌شدنی نیست، بلکه یک جریانِ جاری از خودشناسی و خلقِ معناست.

پرده چهارم: مثال‌های ناگهانی از دلِ زندگی؛ وقتی پوچی به سراغمان می‌آید

بگذارید از فضای انتزاعی بیرون بیاییم و به میانِ کوچه‌پس‌کوچه‌های زندگیِ روزمره سر بزنیم. فرض کنید مردی سال‌ها تمامِ جوانی، سلامت و آرامشِ خانواده‌اش را فدای ساختنِ یک امپراتوریِ تجاری می‌کند. او شبانه‌روز می‌دود، قرارداد می‌بندد، سرمایه‌اش را چند برابر می‌کند و به هر آنچه در حوزه مادی آرزویش را داشته می‌رسد. روزی می‌رسد که در سنِ پنجاه‌سالگی، روی صندلیِ چرمیِ اتاقِ کارِ مجللش می‌نشیند، به برج‌ها و حساب‌های بانکی‌اش نگاه می‌کند، اما ناگهان یک تیرِ یخ‌زده از درون قلبش رد می‌شود: «حالا که چی؟ فردا بمیرم، این‌ها برای کیست؟ اصلاً من برای چه زنده‌ام؟» این همان نقطه‌ی برخورد با دیواره‌ی سفتِ پوچی است. دقیقاً همان‌جایی که همه‌ی دارایی‌های مادی رنگ می‌بازند و سکوتِ مرگباری فضای روان را پر می‌کند.

یا زنی را تصور کنید که تمامِ هویتِ خود را روی تاییدِ دیگران، زیباییِ ظاهر، یا یک رابطه عاطفیِ شکننده سرمایه‌گذاری کرده است. وقتی آن رابطه تمام می‌شود یا آن تاییدها قطع می‌گردند، گویی جهان به آخر رسیده است. او خود را در یک خلأِ مطلق می‌یابد؛ هیچ‌چیز درونش باقی نمانده که به آن تکیه کند. این‌جا دقیقاً همان لحظه‌ی ناگهانیِ فروپاشی است که فرد در میانِ هیاهوی شهر، احساسِ تنهاییِ مطلق و بی‌معنایی می‌کند. اما زیباییِ ماجرا در همین نقطه است؛ دقیقاً روی همین ویرانه‌های ساخته‌شده از توهمِ مادی است که انسان می‌تواند برای نخستین بار چشم بگشاید و ببیند که زندگی، فراتر از این بازی‌های سطحی، گوهری عمیق‌تر برای عرضه دارد.

پرده پنجم: عبور از بحران و طلوعِ معنی با اشعارِ حکیمانه‌ی مولانا

مولانا در مثنوی، برای عبور از این بحرانِ پوچی، تمثیلِ زیبایی از کشتی و آب به دست می‌دهد. آبِ دریا برای کشتی مایه حرکت و حیات است، به شرطی که آب به درونِ کشتی نفوذ نکند؛ وگرنه همان آبِ مایه حیات، باعثِ غرق شدن و نابودیِ کشتی خواهد شد. دل‌بستگی به جهانِ مادی نیز همین‌گونه است: تا زمانی که مادیات و دستاوردها ابزاری برای زیستن و تجربه‌اندوزی باشند، مشکلی ایجاد نمی‌کنند؛ اما وقتی این تملکات به درونِ جانِ انسان نفوذ کنند و معنای زندگیِ او شوند، کشتیِ روان را غرقِ در مردابِ پوچی می‌کنند. مولانا راهِ نجات از این ورطه‌ی مرگبار را در پیوندِ با معنای لایتناهی و درون‌نگریِ عارفانه می‌داند: «ای برادر تو همه‌ اندیشه‌ای / مابقی خود استخوان و ریشه‌ای / گر گل‌ است اندیشه‌ی تو گلشن‌ی / ور خاری، هم‌سایه‌ی گلخنی».

این بیت، تیرِ خلاص را به بحرانِ پوچی می‌زند. مولوی با صراحت به ما یادآوری می‌کند که ارزشِ انسان به حجمِ دارایی‌ها، ماشین‌ها و عناوینِ بیرونی‌اش نیست؛ ارزشِ انسان به جنسِ اندیشه، آگاهی و اتصالِ درونی‌اش به سرچشمه‌ی معناست. اگر ذهن درگیرِ پوچی و ملال است، به این دلیل است که در گلخنِ مادیات لنگر انداخته؛ و اگر نگاه به درون متصل شود، جهان از یک کاروانسرای ملال‌آور به مدرسه‌ای باشکوه برای رشد و شکوفایی مبدل می‌گردد. در انتهای این اپیزود دوم، مخاطب می‌آموزد که از مواجهه با خلأِ وجودی نهراسد؛ این خلأ، دعوت‌نامه‌ای است برای بریدن از بیرون و آغازِ سفرِ حقیقی به اعماقِ خویشتنِ خویش، تا در آنجا بومی از جنسِ معنا، عشق و پایداری خلق کند.