رقص قلم و رنگ در مسیر پرخطر عشق حافظ؛ تابلوی "در طریق عشقبازی امن و آسایش بلاست"

پیش‌درآمد و مقدمه: از سخن حافظ تا نقش بوم - تجلی عاشقی

به مثابه پلی میان دنیای کلام و خط‌ونقاشی، کران از ادب و عرفان را در خود جای داده‌ای بی‌سرای پرشور هنر ایرانی، که گنجینه‌ای در کاروان الغیب‌ترین ابیات حضرت حافظ، لسان‌الغیب، همیشه راهی برای تجلی مفاهیم سترگ بوده است. تابلوی مورد بحث ما، با الهام از یکی از شورانگیزترین و جسورانه‌ای عاشقی را در قالب رنگ و فرم بصری متجلی سازد. شعر مورد نظر، که جان و جوهر بی‌پروا و بی‌شیراز، که نماد عشقی بی‌پایان است، چنین است:

در طریق عشقبازی امن و آسایش بلاست
ریش باد آن دل که با درد تو خواهد مرهمی

این تابلوی آبسترکت مدرن با به‌کارگیری سفید رنگ، با طرحی طلایی رنگ، تلفیق خوشنویسی و زمینه‌خط بر بوم طراحی شده و در زمینه‌این تابلو، که به صورت نقاشی‌های هنری، ادبی، و فلسفی این اثر، تا از این‌گذارد، در تلاش است تا معنی عمیق شعر حافظ را به تصویر بکشد. این شرح جامع، کوششی است برای واکاوی لایه‌نمایش می‌دهد، عمق پیام آن در بستری از رنگ، نور و کلام، پرده برداشته شود.

بخش اول: در محضر حافظ - سرود عاشقی بی‌پروا و درددوسـت

برای ورود به جهان این تابلوی هنری، ضروری است ابتدا به کالبدشکافی ابیات انتخاب شده از حضرت حافظ بپردازیم؛ ابیاتی که در عین ایجاز، عمق و شدت عشق حقیقی را به‌کمال بیان می‌کنند:

"در طریق عشقبازی امن و آسایش بلاست"

• در طریق عشقبازی: "طریق" به معنای راه، مسیر و شیوه است. "عشقبازی" در اینجا اشاره به سلوک در مسیر عشق، دل سپردن به معشوق، و درگیر شدن با احوالات و مقتضیات آن است. این طریق، فراتر از یک رابطه‌ی ساده، به یک سبک زندگی و فلسفه‌ی وجودی بدل می‌شود.

• امن و آسایش بلاست: این عبارت، قلب تپنده‌ی این بیت و بیانگر نگاه جسورانه و رندانه حافظ به عشق است. "امن و آسایش" در اینجا به معنای آرامش، راحتی، آسودگی خاطر، و دوری از درد و رنج است. حافظ به صراحت بیان می‌کند که در راه عشق، طلب آسایش و امنیت، خود "بلا" و مصیبت است.

  • بلا به معنای آزمون و امتحان: می‌تواند به این معنا باشد که آسایش، مانع از پیشرفت در مسیر عشق و رسیدن به کمال است. عاشق واقعی، از رنج و محنت نمی‌هراسد، بلکه آن را نردبان عروج خود می‌بیند.

  • بلا به معنای نقص و عیب: یعنی، اگر دلی در طریق عشق، به دنبال آرامش باشد، دچار نقص و عیب است و در حقیقت، از ماهیت عشق حقیقی غافل است.

  • تضاد بنیادین: حافظ در اینجا تضاد بنیادین میان عشق و آسایش را برجسته می‌کند. عشق حقیقی، توأم با بی‌قراری، رنج، از خودگذشتگی و شوریدگی است. آسایش در این مسیر، نشانه عدم عمق عشق و یا حتی عدم وجود آن است.

۲. ریش باد آن دل که با درد تو خواهد مرهمی

• ریش باد آن دل: "ریش باد" به معنای بیمار باد، از بین برود، یا دچار بلا شود. این عبارت، نفرینی عاشقانه و تعبیری از بیزاری و نارضایتی حافظ از دلی است که در مسیر عشق حقیقی، به دنبال درمان درد خود باشد. این ریش باد، نوعی خشم مقدس و شورمندانه از دلی است که تاب تحمل درد عشق را ندارد.

• با درد تو: "درد تو" اشاره به دردی است که از جانب معشوق به عاشق می‌رسد. این درد، نه یک رنج معمولی، بلکه دردی قدسی و مقدس است؛ دردی که عاشق با تمام وجود آن را پذیرفته و حتی به آن مباهات می‌کند. این درد، نشانه‌ی حضور معشوق و اتصال عاشق به اوست. در عرفان، درد عشق الهی، نشانه‌ی بیداری و حیات دل است.

• خواهد مرهمی: "مرهم" به معنای درمان، تسکین‌دهنده و التیام‌بخش است. عاشق حقیقی، دردی را که از معشوق می‌رسد، دوست دارد و هرگز به دنبال تسکین و درمان آن نیست. بلکه این درد را جزئی از وجود خود و نشانه‌ی عشق می‌داند. کسی که مرهم می‌خواهد، در واقع می‌خواهد از ماهیت عشق بگریزد یا آن را به چیزی مادی تقلیل دهد.

پیام کلی ابیات: این غزل حافظ، مانیفستی است از عشق به معنای رنج‌پذیری، از خودگذشتگی، و سرسپردگی مطلق. حافظ در این ابیات، مرز میان عشق حقیقی و عواطف سطحی را مشخص می‌کند. عشق حقیقی، با درد و بلا عجین است و آسایش در این مسیر، خیانت به ماهیت عشق است. عاشق واقعی، درد معشوق را با هیچ مرهمی معاوضه نمی‌کند، بل‌که آن را نشانه‌ی اتصال و لطف معشوق می‌داند و با جان و دل پذیراست. این شعر، دعوت به غرق شدن در اقیانوس بی‌کران عشق، حتی با وجود طوفان‌ها و گرداب‌های آن است.

بخش دوم: کالبد هنری تابلو – رقص طلایی بر بوم سفید

تابلوی مورد نظر با الهام از این ابیات دلنشین و عمیق حافظ، به تجسمی بصری از مفاهیم عشق رنج‌پذیر و بی‌باک پرداخته است.

۱. زمینه سفید رنگ:

• پاکی و خلوص: سفید نمادی از پاکی و خلوص مطلق است. در این تابلو، زمینه‌ی سفید می‌تواند بیانگر خلوص عشق حقیقی باشد که در کلام حافظ تجلی یافته است.

• بی‌کرانگی و الوهیت: فضای سفید بی‌کران، می‌تواند نمادی از بیکرانگی ذات معشوق و فضای لایتناهی هستی باشد. این فضا، بستری معنوی برای رقص کلمات و تجلی معنا فراهم می‌آورد.

• سادگی و تمرکز: سادگی زمینه‌ی سفید، باعث می‌شود که توجه اصلی بیننده به خوشنویسی و طرح‌های طلایی معطوف شود و پیام شعر به صورت مستقیم‌تر منتقل گردد.

• لوح نورانی: می‌توان سفید را به لوحی نورانی تشبیه کرد که کلمات الهی و معرفتی بر آن نقش بسته‌اند.

۲. طرح طلایی رنگ و تلفیق با خوشنویسی:

• رنگ طلایی: طلایی، رنگی است که در هنر ایرانی، به ویژه مینیاتور و تذهیب، جایگاه ویژه‌ای دارد. این رنگ نمادی از:

  • ارزش و قدسیت: بیانگر ارزش والای کلام حافظ و عشق الهی است.

  • نور و اشراق: نمادی از نور الهی، معرفت، و اشراق عرفانی است که از مسیر عشق حاصل می‌شود.

  • شکوه و جلال: به کلام حافظ و مفهوم عشق، شکوه و جلال می‌بخشد.

• تلفیق خوشنویسی با طرح طلایی: این تلفیق، نشان‌دهنده‌ی ارتباط ناگسستنی میان کلام و نور، یا کلام و گوهری پنهان است.

  • کلمات نورانی: گویی کلمات حافظ، خود از جنس نور و طلا هستند و در فضای بوم، می‌درخشند.

  • عمق و بعد: تلفیق خط با طرح‌های آبسترکت طلایی، به تابلو عمق و لایه‌های بصری بیشتری می‌بخشد و باعث می‌شود کلمات صرفاً بر سطح بوم ننشینند.

۳. خوشنویسی مدرن:

• رقص قلم: خوشنویسی مدرن، بر خلاف خوشنویسی سنتی که مقید به قواعد سختگیرانه است، آزادی بیشتری در فرم و حرکت دارد. این آزادی، به کلمات حالتی پویا، رها و هنری می‌بخشد.

• بیانگر شور و بی‌قراری: رقص قلم و حرکت‌های سیال خوشنویسی، می‌تواند بازتابی از شوریدگی عاشق، بی‌قراری دل او، و حرکت مداوم در طریق عشق باشد. این خطوط، گویی در حال حرکت و جنبش در مسیر بلا و درد هستند.

• ادغام با زمینه آبسترکت: این ادغام، بیانگر عدم جدایی کلام از فضای معنایی است. کلمات، از دل فضای آبسترکت طلایی برخاسته‌اند و با آن یکی شده‌اند.

۴. زمینه آبسترکت مدرن (ذهنی و انتزاعی):

• فضای سیال و بدون مرز: ماهیت آبسترکت (انتزاعی) زمینه، به تابلو عمق و فضایی رمزآلود می‌بخشد. این عدم وضوح، اجازه می‌دهد که مفاهیم انتزاعی شعر و عرفان، بهتر منتقل شوند.

• بازتاب درونیات: فضای آبسترکت می‌تواند بازتابی از حالت درونی عاشق باشد؛ حالتی از شور، اضطراب، و غرق شدن در افکار و احساسات عمیق. این فضای ذهنی، بستری مناسب برای بیان مفاهیم پیچیده‌ی عشق فراهم می‌آورد.

• جریان انرژی: طرح‌های آبسترکت طلایی، می‌توانند نمادی از جریان انرژی عشق در فضای هستی باشند که از طریق کلمات حافظ، به دل بیننده نفوذ می‌کند.

۵. طراحی تلفیقی اختصاصی گالری چارگوش:

• این عبارت، بر جنبه‌ی نوآورانه و منحصر به فرد اثر تأکید دارد که نشان از هویت هنری خاص گالری در ترکیب هنرهای سنتی (خوشنویسی) با رویکردهای معاصر (آبسترکت مدرن) دارد.

بخش سوم: تحلیل هنری-مفهومی - رنج دوست‌داشتنی و شوریدگی مقدس

این تابلو با تلفیق بی‌نظیر فرم و محتوا، بیانگر مفاهیم پیچیده‌ای است:

۱. تضاد و همزیستی: تابلوی "در طریق عشقبازی امن و آسایش بلاست" بر محور تضاد بنیادین میان "امنیت" و "عشق" بنا شده است. رنگ سفید (آرامش) با رقص طلایی کلمات (شور عشق و بلا) در هم می‌آمیزد. این همزیستی تضادها، نشانه‌ی عمق و پیچیدگی عشق حقیقی است.

۲. زیبایی‌شناسی درد: حافظ در این شعر، دردی را که از معشوق می‌رسد، نه تنها می‌پذیرد، بلکه آن را می‌ستاید و آرزوی زوال دلی را می‌کند که به دنبال مرهمی برای آن باشد. تابلو با استفاده از رنگ طلایی (ارزش و زیبایی) برای نمایش کلماتی که از "درد" سخن می‌گویند، این زیبایی‌شناسی درد را به تصویر می‌کشد. گویی درد، خود به گوهری گران‌بها و درخشان تبدیل شده است.

۳. حرکت و پویایی در مسیر عشق: خوشنویسی مدرن و طرح‌های آبسترکت، حسی از حرکت و پویایی را به تابلو می‌بخشند. این حرکت، نمادی از سفر عاشق در "طریق عشقبازی" است؛ مسیری که ثابت و ایستا نیست، بل‌که همواره در حال تغییر و تکامل است. این پویایی، با مفهوم "بلا" (آزمون) و عدم آسایش در این مسیر همخوانی دارد.

۴. کلام به مثابه هستی: ادغام خوشنویسی با طرح‌های طلایی و زمینه‌ی آبسترکت، نشان می‌دهد که کلام حافظ، صرفاً یک متن نیست، بلکه خود جوهر و هستی است. شعر، به روح تابلو تبدیل شده و در تار و پود رنگ و فرم حل گشته است. این تلفیق، بیننده را به غرق شدن در متن و تصویر به صورت همزمان دعوت می‌کند.

۵. تجسم حال درونی: فضای آبسترکت و سیال تابلو، بازتابی از حال درونی عاشق است؛ حالتی از شوریدگی، غرق شدن در عشق، و عبور از محدودیت‌های مادی. این تابلو، به بیننده امکان می‌دهد تا این تجربه‌ی عمیق درونی را به صورت بصری درک کند.

۶. رندی و بی‌باکی حافظانه: روح رندانه و بی‌باک حافظ در این تابلو جاری است. جسارت در طلب درد و نفی آسایش، در این اثر بصری نیز تجلی یافته است. ترکیب رنگ‌های تند و حرکت‌های جسورانه‌ی خط، این بی‌باکی را تقویت می‌کند.

بخش چهارم: لایه‌های فلسفی و عرفانی – از جبر عشق تا اختیار عاشق

این تابلو، با الهام از شعر حافظ، دربردارنده‌ی مفاهیم عمیق فلسفی و عرفانی است:

۱. عشق به مثابه جبر و اختیار: از سویی، عشق یک جبر است؛ "داغ تو دارد این دلم جای دگر نمی‌شود". اما از سوی دیگر، عاشق با اختیار خود "طریق عشقبازی" را انتخاب می‌کند و رنج و درد را با میل می‌پذیرد. تابلو، با نمایش رقص آزادانه‌ی کلمات (اختیار) در بستری از رنگ‌های گداخته (جبر عشق)، این دوگانگی را به تصویر می‌کشد.

۲. درد و رنج به مثابه نردبان کمال: در عرفان، رنج و بلا، نه تنها منفی نیست، بلکه ابزاری برای تصفیه‌ی نفس و رسیدن به کمال است. "درد تو" در شعر حافظ، دردی است که موجب پالایش روح عاشق می‌شود. تابلو با نمایش این "درد" به رنگ طلا، به ارزش و نقش سازنده‌ی آن در مسیر عرفان اشاره دارد.

۳. فنای فی‌المحبوب: عبارت "ریش باد آن دل که با درد تو خواهد مرهمی" اوج فنای عاشق در معشوق است. در این مقام، عاشق چنان در معشوق حل شده که درد معشوق را درد خود می‌داند و حتی از درمان آن ابا دارد. فضای آبسترکت و محو شدگی خطوط در برخی نقاط، می‌تواند نمادی از این فنا باشد.

۴. عشق به مثابه راه حقیقت: در دیدگاه حافظ، عشق تنها راه رسیدن به حقیقت و معرفت الهی است. مسیر این عشق، مسیری پرخطر و دشوار است که از آسایش تهی است. تابلو با نمایش شور و بی‌قراری در خطوط، این ماهیت پرخطر و پرشور مسیر را به بیننده نشان می‌دهد.

۵. تجلی حق در هر لحظه (وحدت شهود): رنگ طلایی که سراسر بوم را در بر گرفته و با خوشنویسی در هم آمیخته، می‌تواند نمادی از تجلی مستمر حق در تمام هستی باشد. هر لحظه، هر درد، هر بلا، جلوه‌ای از ذات الهی است و در طریق عشقبازی، همه چیز به سوی او بازمی‌گردد.

۶. فلسفه‌ی رندی حافظ: این تابلو، بازتابی از فلسفه‌ی رندی حافظ است؛ رندی که به معنای ظاهرپرستی نیست، بل‌که نوعی هوشمندی و ذکاوت درونی برای درک حقایق پنهان است. این نگاه، از ریا و تظاهر دوری می‌کند و به جوهر وجود می‌پردازد.

بخش پنجم: دعوت به تأمل - آیینه‌ای برای دل‌های جسور

تابلوی "در طریق عشقبازی امن و آسایش بلاست"، همچون یک اثر عمیق هنری، بیننده را به یک سفر درونی و تأمل فلسفی دعوت می‌کند:

۱. پرسش از ماهیت عشق: بیننده با دیدن این تابلو و شعر حافظ، ناگزیر از پرسش می‌شود: "عشق من چگونه است؟ آیا من نیز در مسیر عشقم (چه عشق انسانی، چه الهی) به دنبال آسایش و امنیتم، یا رنج آن را با جان و دل می‌پذیرم؟" این تابلو، دعوتی است به بازنگری در کیفیت عشق و رابطه‌ی فرد با آن.

۲. پذیرش رنج به مثابه بخش جدایی‌ناپذیر زندگی: این اثر، درس بزرگی در مورد پذیرش رنج و بلا در زندگی به بیننده می‌دهد. همانطور که در طریق عشق، رنج بلا نیست، در مسیر زندگی نیز بسیاری از سختی‌ها می‌توانند نردبان رشد و کمال باشند.

۳. زیبایی‌شناسی درد و شوریدگی: تابلو به بیننده نشان می‌دهد که چگونه می‌توان در دل درد و رنج، زیبایی را کشف کرد و از آن لذت برد. رنگ طلایی، این درد را زیبا و ارزشمند جلوه می‌دهد.

۴. درک عمیق‌تر از حافظ: این اثر، راهی بصری برای درک عمیق‌تر از شعر حافظ فراهم می‌آورد. بیننده می‌تواند با دیدن تجسم کلمات، به معانی پنهان و ژرف آن‌ها دست یابد.

۵. قدرت هنر در انتقال مفاهیم انتزاعی: این تابلو مثالی درخشان از قدرت هنر در انتقال مفاهیم انتزاعی و پیچیده‌ی فلسفی و عرفانی است. هنر، زبانی است که فراتر از کلمات، به روح انسان نفوذ می‌کند.

۶. میراث هنر و ادب ایرانی: این تابلو، پیوندی میان گذشته‌ی پربار ادبی و هنری ایران با هنر معاصر است. بیننده با تأمل در آن، با غنای فرهنگی و معنوی سرزمین خود ارتباط برقرار می‌کند.

نتیجه‌گیری: رندی عاشق در مسیر بی‌باکانه

تابلوی "در طریق عشقبازی امن و آسایش بلاست"، اثری بی‌بدیل است که با تلفیق بی‌نظیر خوشنویسی مدرن، رنگ طلایی و زمینه‌ی آبسترکت، به تجسم شعر شورانگیز حافظ پرداخته است. این اثر، نه تنها یک تابلوی بصری زیبا، بل‌که مانیفستی است از عشق رندانه و بی‌پروا که از رنج و درد نمی‌هراسد و حتی آن را می‌ستاید. رقص قلم بر زمینه‌ی سفید، با درخشش طلایی، داستانی از دلی را روایت می‌کند که جز درد معشوق را نمی‌خواهد و آسایش را در این مسیر بلا می‌داند.

این تابلو، گواهی است بر قدرت هنر در به تصویر کشیدن عمیق‌ترین مفاهیم انسانی و عرفانی و دعوتی است به هر بیننده تا در مسیر عشق خود، جسور و بی‌باک باشد و از رنج‌ها نهراسد، که رنج، خود راهی است به سوی کمال و وصال. "ریش باد آن دل که با درد تو خواهد مرهمی" تنها یک مصرع نیست، بل‌که سرودی است برای تمام دل‌های عاشقی که درد را نردبان عروج خود می‌دانند.

- طراح: احمد قلی زاده مجموعه تابلوهای گالری چارگوش تلاشی است برای ارتقای زبان بیان هنر ایران زمین. این آثار دارای فضا سازی های عمیق و مجموعه بسیار گسترده ای از طرح های زیبای تلفیقی پارسی می باشند. کلیه آثار با تکنیک دیجیتال طراحی و با چاپ بسیار نفیس پنجره ای متفاوت از انتخاب طرح و هنر پارسی را به مردم هنردوست ایران زمین تقدیم نموده است..