تابلو خط نقاشی حافظ در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد اثر گالری چارگوش مدل 6272

تابلو خط نقاشی شعر حافظ معماری ازل بر کتیبه عشق، در ازل پرتوِ حُسنت ز تجلی دَم زد تجسم بصری تجلی حُسن در نگاره‌ای بر اساس شعر حافظ 

I. مقدمه: پنجره‌ای به سپیده‌دمِ هستی

این اثر یک سفر بصری عمیق به قلب کیهان‌شناسی عرفانی حافظ است، اثری که می‌کوشد لحظهٔ ازلی و شکوهمند آفرینش را نه به عنوان یک رویداد فیزیکی، بلکه به مثابه یک مکاشفهٔ عاشقانه به تصویر بکشد. تحلیل  چنین تابلوی چندلایه‌ای، نیازمند غواصی در اقیانوس بیکران هنر، ادبیات و عرفان ایرانی است.

در برابر ما، یک تابلوی پانورامیک اثر گالری چارگوش ایستاده است که بیش از یک اثر هنری، یک دروازه است؛ پنجره‌ای باشکوه که از رواقِ حال به لحظهٔ بی‌زمانِ "اَزَل" گشوده می‌شود. این اثر، که جان‌مایهٔ خود را از یکی از مشهورترین و عمیق‌ترین غزلیات لسان‌الغیب، حافظ شیرازی، وام گرفته، جسارتِ به تصویر کشیدنِ یک درام کیهانی را دارد: درامِ پیدایش عشق از تجلیِ حُسنِ ازلی.

در ازل پرتوِ حُسنت ز تجلی دَم زد / عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد جلوه‌ای کرد رُخَت دید مَلَک عشق نداشت / عینِ آتش شد از این غیرت و بر آدم زد

استاد احمد قلی زاده ، این کیهان‌شناسیِ شاعرانه و عرفانی را در قابی وسیع و الهام‌گرفته از معماری مقدس ایرانی به تصویر کشیده است. در دلِ یک فضای تاریک و رازآلود که یادآور ژرفای بی‌کرانِ عدم است، نقوش طلاییِ "حُسن" می‌درخشند و از میان این تاریکی و روشنایی، کتیبه‌ای سفیدفام از خوشنویسی ریتمیک و در هم تنیده، همچون نوری طوفانی، به بیرون می‌جهد. این کتیبه، خودِ "عشق" است که در پاسخ به "تجلی"، "پیدا شده" و "آتش به همه عالم" می‌زند.

این تحلیل جامع و چندوجهی می‌کوشد تا با کالبدشکافی عناصر هنری (ترکیب‌بندی پانورامیک، معماری نمادین، رنگ‌شناسی عرفانی و ساختار خوشنویسی)، غواصی در اقیانوس ادبی و معنوی غزلوارهٔ حافظ، و در نهایت، یکپارچه‌سازی این دو در یک چارچوب مفهومی و فلسفی، از لایه‌های پنهان این اثر شکوهمند رمزگشایی کند. ما بررسی خواهیم کرد که چگونه این تابلو، یک "مسجدِ کیهانی" خلق می‌کند که در آن، لحظهٔ آفرینش به نظاره گذاشته می‌شود؛ چگونه رنگ‌ها (سرمه‌ای، طلایی، سفید) به ترتیب نماد ذاتِ غیب، تجلیِ حُسن و پیدایش عشق هستند؛ و چگونه ساختار خوشنویسی، همزمان کلامِ حافظ و انرژیِ آن "آتشِ" عالم‌سوز را به تصویر می‌کشد. این اثر، در نهایت، یک منظرهٔ انتزاعی از یک واقعهٔ بیرونی نیست، بلکه تجسمِ یک مکاشفهٔ درونی است؛ منظره‌ای مهتابی از روحِ عارفی که شاهدِ تولد عشق از بطنِ زیباییِ مطلق بوده است.

II. تحلیل هنری: ساختار یک مکاشفهٔ بصری

فرم و ساختار بصری این اثر، به اندازهٔ محتوای عرفانی آن، پیچیده و عمیق است. هنرمند با تلفیق هنر آبستره، معماری اسلامی و خوشنویسی، موفق به خلق فضایی شده است که همزمان بیکران و مقدس، متلاطم و منظم است.

• ترکیب‌بندی پانورامیک: گسترهٔ اَزَل و عالم انتخاب فرمت عریض و پانورامیک، اولین و کلیدی‌ترین تصمیم هنرمند برای به تصویر کشیدنِ جهانی است که حافظ توصیف می‌کند. این قالب، حس بیکرانگی و وسعتِ "اَزَل" (pre-eternity) و "عالم" (the universe) را به بیننده منتقل می‌کند. چشم در این گسترهٔ وسیع به حرکت درمی‌آید و در این فضای بی‌مرز غرق می‌شود. این اثر یک تصویرِ قاب‌شدهٔ ساده نیست، بلکه یک چشم‌انداز است؛ چشم‌اندازی از لحظه‌ای پیش از آغاز زمان.

• معماری مقدس به مثابه دروازهٔ شهود: حضور یک قوس یا طاقِ معماری اسلامی، با کاشی‌کاری‌های ظریف در گوشه‌های کادر، نقشی حیاتی در ساختار معنایی اثر ایفا می‌کند. این عنصر، چندین کارکرد مهم دارد:

  1. ایجاد یک دروازه: این قوس، همچون یک چارچوب یا یک پنجره عمل می‌کند. ما به عنوان بینندگان، گویی در زمان حال، در یک مکان مقدس (مانند یک مسجد یا آرامگاه) ایستاده‌ایم و از طریق این دروازهٔ نمادین، به رویدادی ازلی و فرازمانی می‌نگریم. این یک پل است میان جهانِ متکثرِ ما و جهانِ وحدانیِ اَزَل.

  2. تقدیس فضا: این عنصر معماری، تمام فضای آبستره و کیهانیِ تابلو را تقدیس می‌کند. هنرمند با این کار، اعلام می‌کند که صحنهٔ آفرینش، خود، مقدس‌ترینِ معابد است.

  3. استعارهٔ قلب: در عرفان اسلامی، قلبِ انسانِ کامل، عرش خداوند و محل تجلی اوست. این قوس معماری می‌تواند استعاره‌ای از "قلبِ عارف" باشد؛ فضایی درونی که مکاشفهٔ لحظهٔ آفرینش در آن رخ می‌دهد.

• رنگ‌شناسی عرفانی: سه‌گانهٔ ذات، حُسن و عشق پالت رنگی اثر، به شدت نمادین است و سه مرحلهٔ اصلیِ داستان آفرینشِ حافظ را نمایندگی می‌کند:

  1. آبی سرمه‌ای و مشکی (ذاتِ غیب): رنگ‌های تیرهٔ پس‌زمینه، نماد "اَزَل"، "شبِ" پیش از خلقت، و "ذاتِ" غیب‌الغیوب الهی هستند. این رنگ، بیانگر آن رازِ وصف‌ناپذیری است که هیچ دانش و شناختی به آن راه ندارد. این همان "عَمَا" (ابهام و تاریکی اولیه) در عرفان است؛ یک پتانسیل محض و نامتعین.

  2. طلایی (پرتوِ حُسن): رگه‌ها و لایه‌های طلایی که در زیر و روی لایه‌های تیره می‌درخشند، تجسمِ "پرتوِ حُسنت" و لحظهٔ "تجلی" هستند. طلا، رنگِ نور، ارزش، کمال و امر قدسی است. این اولین حرکت از بطنِ غیب به سوی شهود است؛ لحظه‌ای که زیباییِ مطلق، "دَم می‌زند" و ارادهٔ آشکار شدن می‌کند.

  3. سفید (پیدایشِ عشق): خوشنویسی سفیدرنگ که از دلِ این تاریکی و روشنایی به بیرون می‌جهد، نمادِ "عشق" است. سفید، رنگِ پاکی، خلوص و نورِ مطلق است. در فیزیک نور، سفید حاصل ترکیب تمام رنگ‌هاست و در اینجا، "عشق" نیز به عنوان اصلی‌ترین و جامع‌ترین نیروی هستی معرفی می‌شود که از دلِ آن تجلیِ اولیه، "پیدا" می‌شود. این نورِ سفید، همان "آتش" است که عالم را روشن و شعله‌ور می‌سازد.

• خوشنویسی به مثابه ساختارِ کیهانی و آتشِ عالم‌سوز: خوشنویسی در این اثر، فراتر از یک متنِ صرف، به یک عنصر ساختاری و انرژی‌بخش تبدیل شده است.

  • ساختار ریتمیک و مورب: خط نستعلیق با حالتی ریز، فشرده، مورب و ریتمیک، تمام سطح میانی بوم را پوشانده است. این ساختار، حسِ حرکت، انرژی و یک نظمِ پویا را القا می‌کند. این می‌تواند نمادی از "آتش" باشد که با سرعتی سرسام‌آور تمام عالم را فرامی‌گیرد. همچنین، این بافتِ متنی، گویی تار و پودِ خودِ عالم است؛ انگار جهان از کلماتِ شعرِ عشق بافته شده است.

  • انرژیِ انفجاری: نحوهٔ بیرون زدنِ خوشنویسی سفید از مرکز، یک حرکتِ انفجاری را تداعی می‌کند؛ گویی یک "Big Bang" یا "مهبانگِ" عاشقانه رخ داده است. این لحظهٔ "پیدا شدنِ" عشق است؛ یک رویدادِ ناگهانی، قدرتمند و دگرگون‌کننده.

  • کلِ غزل به مثابه کُلِ عالم: اینکه هنرمند کل شعر حافظ را در این بافت گنجانده، یک تصمیم مفهومی است. این یعنی آن "عشقِ" ازلی که در ابتدا پیدا شد، تمام سرنوشت و داستانِ عالم، از جمله داستان انسان، فرشتگان، غیرت الهی و سرانجامِ کار، را به صورت بالقوه در خود داشت. کلِ تاریخِ هستی، در آن لحظهٔ اولیه به صورت فشرده حضور دارد.

III. تحلیل ادبی و معنوی: کیهان‌شناسیِ عاشقانهٔ حافظ

برای درک عمقِ این تابلو، باید به قلبِ جهان‌بینیِ حافظ سفر کنیم. این ابیات، صرفاً یک شعر عاشقانه نیستند، بلکه یک نظریهٔ کامل در بابِ پیدایشِ هستی (Cosmogony) هستند.

• مصرع اول: "در ازل پرتوِ حُسنت ز تجلی دَم زد" این مصرع، نقطهٔ آغاز همه چیز است.

  • "حُسن" به مثابه مبدأ فاعلی: در جهان‌بینی حافظ، که عمیقاً تحت تأثیر عرفان ابن عربی است، مبدأ آفرینش نه یک ارادهٔ خشک و مهندسی‌وار، بلکه "حُسن" (زیبایی) است. زیباییِ مطلق، طبیعتاً میل به آشکار شدن و "تجلی" دارد، همانطور که یک گل زیبا، عطر خود را می‌پراکند. آفرینش، نتیجهٔ این سرریز شدنِ زیباییِ ذاتیِ خداوند است. "پرتوِ حُسن"، یک اشراق و یک فیضانِ نورانی است.

  • "تجلی": این کلیدواژهٔ عرفان نظری است. خداوند به عنوان "گنجی پنهان"، دوست داشت که شناخته شود، پس جهان را آفرید تا آینهٔ اسماء و صفات او باشد. "تجلی"، همین فرآیندِ خودآشکارسازی است.

• مصرع دوم: "عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد" این مصرع، نتیجهٔ منطقی و ضروریِ مصرع اول است.

  • "عشق" به مثابه اولین مخلوق: در برابر تجلیِ "حُسن" (زیبایی)، اولین واکنشی که می‌تواند وجود داشته باشد، "عشق" (اشتیاق به آن زیبایی) است. بنابراین، عشق، اولین پدیده و قدرتمندترین نیروی کائنات است. عشق، نیرویی است که اجزای پراکندهٔ عالم را به یکدیگر پیوند می‌دهد و به سوی مبدأ زیبایی بازمی‌گرداند.

  • "آتش": استعارهٔ آتش برای عشق، در ادبیات عرفانی بسیار رایج است. آتش، همزمان ویژگی‌های متضادی دارد: می‌سوزاند و نابود می‌کند (فنای عاشق در معشوق)، اما در عین حال، نور می‌بخشد (بصیرت و معرفت)، گرما می‌دهد (شور و زندگی)، و پاک می‌کند (تزکیهٔ نفس). "آتش به همه عالم زد" یعنی تمام ذرات هستی، از جماد تا نبات و حیوان و انسان، با این شورِ بنیادین برای بازگشت به اصلِ زیبایی، شعله‌ور شدند.

• بیت دوم: "جلوه‌ای کرد رُخَت دید مَلَک عشق نداشت / عینِ آتش شد از این غیرت و بر آدم زد" این بیت، درامِ آفرینش را وارد مرحلهٔ دوم و انسانیِ آن می‌کند.

  • فرشته و ناتوانیِ او: پس از آن تجلیِ اولیه، یک تجلیِ خاص‌تر رخ می‌دهد ("جلوه‌ای کرد رُخَت"). فرشتگان، با وجود قداست و عقلِ محضشان، ظرفیتِ پذیرشِ این "امانتِ" عشق را نداشتند. عشق، نیازمندِ اختیار، تضاد، رنج، و شیدایی است؛ چیزهایی که در سرشتِ فرشته نیست. او می‌تواند "معرفت" داشته باشد، اما نه "عشقِ" آتشین.

  • "غیرت" الهی و انتخاب "آدم": "غیرت" در اینجا به معنای حمیت و عزتِ نفسِ الهی است. خداوند نمی‌خواست که رازِ عشق و آینهٔ تمام‌نمای حُسنِ او، به موجودی ناتوان سپرده شود. این "غیرت" خود به "عینِ آتش" تبدیل شد و این آتش را بر "آدم" زد. این یک انتخابِ آگاهانه بود.

  • انسان، حاملِ آتشِ مقدس: این بیت، بیانیه‌ای شکوهمند از مقام انسان (اومانیسم عرفانی) است. سرنوشت، افتخار، و در عین حال، بارِ سنگینِ انسان، این است که حاملِ آن آتشِ ازلیِ عشق باشد. قلبِ انسان، آن کوره و آتشدانی است که این آتشِ کیهانی را زنده نگاه می‌دارد. تمام تراژدی‌ها و حماسه‌های انسانی، از شعله‌های همین آتش سرچشمه می‌گیرند.

IV. سنتز مفهومی: تابلو به مثابه یک تجلیِ بصری

با درک عمیق از لایه‌های هنری و ادبی، اکنون می‌توانیم این دو را در یک تفسیر مفهومی یکپارچه کنیم. این تابلو، خود یک "تجلی" است؛ تجلیِ شعر حافظ در قالب تصویر.

• منظرهٔ مهتابیِ روح: همانطور که کاربر به درستی اشاره کرده، اثر حس یک "منظرهٔ مهتابی و زیبا در فضای تاریک و گنگ" را دارد. این توصیف، کاملاً با یک تجربهٔ مکاشفهٔ عرفانی مطابقت دارد. "فضای تاریک و گنگ"، همان حیرت و سرگشتگیِ سالک در برابر ذاتِ دست‌نیافتنیِ حق است. "منظرهٔ مهتابی"، همان نورِ معرفت و عشقی است که ناگهان در این تاریکی بر قلب او می‌تابد. نورِ سفیدِ خوشنویسی، همچون نور ماه، از خود نیست، بلکه بازتابی از یک خورشیدِ پنهان (همان حُسنِ ازلی) است. این تابلو، منظرهٔ بیرونی نیست، بلکه چشم‌اندازِ روحِ یک عارف در لحظهٔ شهود است.

• از آشوبِ آبستره تا نظمِ عشق: لایه‌های زیرینِ تابلو، آبستره، متلاطم و نامشخص هستند. این می‌تواند نمادی از هیولی یا مادهٔ خامِ پیش از آفرینش باشد؛ یک آشوبِ پر از پتانسیل. خوشنویسیِ ریتمیک و منظم که بر روی این آشوب پدیدار می‌شود، نمادِ "کلمه" یا "لوگوس" است؛ همان نظم و معنایی که "عشق" بر کائنات حاکم می‌کند. این اثر، فرآیندِ گذارِ هستی از آشوب (Chaos) به نظم (Cosmos) را از طریق نیروی عشق به تصویر می‌کشد.

• مسجدِ کیهانی و محرابِ دل: همانطور که گفته شد، قوس معماری، فضا را به یک مکان مقدس تبدیل می‌کند. این تابلو، یک "مسجدِ کیهانی" است که در آن، به جای نماز خواندن به سوی یک قبلهٔ فیزیکی، به مراقبه و تماشای لحظهٔ آفرینش می‌نشینیم. محرابِ این مسجد، همان نقطهٔ مرکزی است که نورِ سفیدِ عشق از آن فوران می‌کند. این اثر، یک محرابِ مدرن است که جهتِ نگاه ما را نه به یک مکان، که به یک "زمانِ" بی‌زمان (اَزَل) و یک "رویدادِ" بنیادین (پیدایش عشق) معطوف می‌کند.

V. نتیجه‌گیری: کتیبهٔ آتش، معماریِ معنا

این تابلوی نقاشیخط، یک اثر هنری عمیقاً اندیشیده‌شده و استادانه است که با موفقیت، یکی از پیچیده‌ترین و زیباترین مفاهیم فلسفی-عرفانی در شعر حافظ را به یک تجربهٔ بصریِ شکوهمند و تأثیرگذار تبدیل می‌کند. این اثر، صرفاً تزئینی نیست، بلکه یک بیانیهٔ کامل در بابِ هستی‌شناسیِ عشق است.

هنرمند با تلفیقِ هوشمندانهٔ معماری مقدس، هنر آبستره و خوشنویسی کلاسیک، فضایی خلق کرده که همزمان کیهانی و درونی، ازلی و امروزی است. این تابلو، یک سفر است؛ سفری از تاریکیِ رازآمیزِ ذات، به روشناییِ تجلیِ حُسن، و در نهایت به انفجارِ آتشینِ عشقی که تمام عالم را در بر می‌گیرد.

این اثر، در نهایت، به ما یادآوری می‌کند که از دیدگاه حافظ، جهان از اتم‌ها و مولکول‌ها ساخته نشده است؛ جهان از "شعر" ساخته شده است. تار و پودِ هستی، از کلماتِ آتشینِ "عشق" بافته شده است و هر ذره از وجود، از کهکشان‌ها تا قلبِ کوچک ما، پژواکِ همان "دَمِ" عاشقانه‌ای است که در ازل، از پرتوِ حُسنِ او دمیده شد. این تابلو، آن پژواک را برای ما دیدنی کرده است.

با تکنیک طراحی دیجیتال و چاپ بسیار نفیس - طراح: احمد قلی زاده - مجموعه تابلوهای گالری چارگوش تلاشی است برای ارتقای زبان بیان هنر ایران زمین. - دارای فضا سازی های عمیق و مجموعه بسیار گسترده ای از طرح های زیبای تلفیقی پارسی می باشد. - که با تکنیک دیجیتال طراحی و با چاپ بسیار نفیس پنجره ای متفاوت از انتخاب طرح و هنر پارسی را به مردم هنردوست ایران زمین تقدیم نموده