درویش قمارباز - اثر ۴۵

۴۵. انداختن خرقه
خرقه‌ای که با جان می‌رقصد؛ از نشانِ منزلت تا آشکارشدنِ سرچشمهٔ حرکت
اثر احمد قلی‌زاده «احمد رسام» از مجموعهٔ «درویش قمارباز» | گالری چارگوش
دستهٔ پنجم: «سماع و رقص جنون»

بیت منتخب مولانا

خرقه رقصان از تن است و جسم رقصان است ز جان
گردن جان را ببسته عشق جانان در رسن

دیوان شمس، غزل ۱۹۳۶. (ganjoor.net)

سرودهٔ احمد قلی‌زاده «احمد رسام» برای این اثر

چرخی بزن و خرقه بینداز به میدان
تا پرده بیفتد ز رخِ شاهِ شهیدان

درویش در «شستن دو جهان» زیرِ آسمانی گسترده ایستاده بود و نسبتِ دست‌های خود را با پرواز می‌سنجید. رشته‌ها از او به جهان امتداد داشتند و هر اتصال، پرسشی دربارهٔ پیوند و اختیار می‌ساخت. اکنون نگاه از پهنهٔآسمان به نزدیکیِ تن بازمی‌گردد؛ به جامه‌ای که همراهِ سالک آمده، بر شانه‌اش نشسته و از حرکتِ او شکل گرفتهاست.

در این مرحله، پرسش دیگر تنها این نیست که چه چیزی باید رها شود. درویش می‌خواهد بداند آنچه دیده می‌شود،نیروی خود را از کجا می‌گیرد. خرقه می‌چرخد، اما آیا خود سرچشمهٔ گردش است؟ تاج می‌درخشد، اما آیادرخشیدن، برای داشتنِ منزلت کافی است؟ نی شکلِ ساز را دارد، اما چه چیزی آن را به نوا درمی‌آورد؟

«انداختن خرقه» این پرسش‌ها را در منظره‌ای فیروزه‌ای و طلایی گرد می‌آورد. در مرکز، درویش با جامه‌ای روشن درحال سماع است. پوششِ سرخ و نقش‌دار از روی شانه و کنارِ تن به سمت چپِ تصویر گشوده شده و لبه‌هایفرسوده‌اش به رشته‌هایی پراکنده تبدیل می‌شوند. بالای سر، قطعاتِ شکستهٔ نی در آرایشی حلقوی معلق‌اند. پایین‌تر، تاج‌ها و عصاهای زرین بر فرشی افتاده‌اند که با سنگ‌های فیروزه و لاجورد و رشته‌های گسیخته پوشیدهشده است.

پیکره میانِ دو نوع شکوه قرار گرفته: شکوهِ اشیایی که روی زمین مانده‌اند و شکوهِ روشنایی‌ای که پیرامونِ حرکتجریان دارد.

تاج‌های پیش‌زمینه متعددند. برخی به پهلو افتاده‌اند، بعضی دندانه‌ها و بدنه‌ای آسیب‌دیده دارند و سنگ‌های رنگیهنوز بر سطحشان می‌درخشند. عصاهای زرین نیز میان آن‌ها گسترده‌اند. این اشیا زیباییِ خود را کاملاً از دستنداده‌اند؛ طلا همچنان نور می‌گیرد و جواهر همچنان رنگ دارد. آنچه تغییر کرده، جایگاهِ آن‌هاست. تاج دیگر بر سرنیست و عصا در دستِ فرمانروا قرار ندارد.

همین جابه‌جایی، برای روایت اهمیت دارد. اثر ارزشِ بصریِ اشیا را حفظ می‌کند، درحالی‌که نقشِ اقتداربخشِ آن‌هارا از کار می‌اندازد. مخاطب می‌تواند زیباییِ تاج را ببیند و هم‌زمان دریابد که این زیبایی، به‌تنهایی کسی را صاحبِحقیقت نمی‌کند. درویش در میانِ نشانه‌های منزلت می‌چرخد، بی‌آنکه دستش برای برداشتنِ یکی از آن‌ها دراز شدهباشد.

کلاه سادهٔ قهوه‌ای بر سرِ او باقی است. از این رو، تصویر حکایتِ حذفِ همهٔ نشانه‌ها نیست. سالک هنوز پوشش،شکل و هویتی قابل تشخیص دارد. مسئله در نسبتِ او با این صورت‌هاست؛ اینکه آیا آن‌ها را زبانِ حضور می‌داند یاتضمینِ ارزشِ خویش.

جامهٔ روشن، مرکزِ دیداریِ تابلو را می‌سازد. چین‌های بلندِ آن از کمر به پایین باز شده‌اند و دامن در پیرامونِ پاهاگردش دارد. نورِ گرم روی سفیدیِ پارچه نشسته و آن را به رنگ‌های کرم و طلایی نزدیک کرده است. بدن، با وجودِحضور در فضایی رؤیایی، وزن و تعادل دارد؛ پاهای برهنه نزدیکِ تاجِ افتادهٔ میانهٔ تصویر قرار گرفته‌اند و حرکت درتماس با سطحِ زمین شکل می‌گیرد.

سفیدیِ جامه را می‌توان در این خوانش، فرصتی برای آشکارترشدنِ حرکت دانست. بر سطحِ روشن، چین و کشش وتغییرِ جهت بهتر دیده می‌شوند. لباس به جای آنکه فقط نگاه را به نقشِ خود مشغول کند، حرکتِ تن را نیز نشانمی‌دهد. این ویژگی با بیت منتخب رابطه‌ای نزدیک پیدا می‌کند: جامه از بدن حرکت می‌گیرد و بدن، در افقِ شعر، ازجان.

خرقهٔ سرخ هنوز کاملاً از پیکره جدا نشده است. بخشی از آن بر شانه و کنارِ بدن قرار دارد و بخشِ دیگر در هواگشوده است. بنابراین تصویر، لحظه‌ای میانِ پوشیدن و واگذاشتن را ثبت می‌کند. عنوانِ «انداختن خرقه» در اینجایک فرایند را نام می‌برد؛ رهاشدنی که در حال وقوع است و هنوز به شیئی آرام و کنارگذاشته‌شده بر زمین تبدیلنشده.

این وضعیتِ میانی، داستان را زنده نگه می‌دارد. رهایی همیشه به صورتِ حرکتی تمام‌شده و قاطع تجربه نمی‌شود. گاهی انسان چیزی را از مرکزِ زندگی‌اش کنار می‌برد، درحالی‌که بخشی از آن هنوز با اوست؛ در عادت‌هایش، درنگاهش به خود یا در انتظاری که از دیگران دارد. خرقهٔ گشوده، در روایتِ اثر، می‌تواند چنین فاصله‌ای را مجسم کند.

نقش‌های سرخ، آبی و طلاییِ این پوشش با فرشِ زیرِ پا هم‌خانواده‌اند. درویش چیزی بی‌ریشه و بی‌تاریخ را از تن جدانمی‌کند. این پارچه بخشی از زبانِ تصویریِ اوست؛ همان زبان که بر زمین و در آثار پیشینِ مجموعه حضور داشتهاست. واگذاشتنِ آن، در خوانش حاضر، به معنای انکارِ حافظه نیست. سالک می‌کوشد میانِ حمل‌کردنِ گذشته ومحصورماندن در آن تفاوت بگذارد.

لبه‌های خرقه، با رشته‌های گسیخته و شکاف‌های بزرگ، این مسئله را تشدید می‌کنند. پارچه هنوز زیباست، اما دیگرنمی‌تواند صورتِ بسته و یکپارچهٔ پیشین را حفظ کند. آنچه زمانی حریمِ بدن را تعیین می‌کرد، اکنون هوا و نور را ازخود عبور می‌دهد. این گشودگی، بدن را برای دیده‌شدن آزاد می‌گذارد و هم‌زمان نشان می‌دهد که خودِ پوشش نیزدر گردش سهیم است.

بالای پیکره، حلقهٔ نیِ شکسته معلق مانده است. سوراخ‌ها، بندها و دهانه‌های شکافتهٔ قطعات به‌روشنی دیدهمی‌شوند. فاصله‌های خالی، بخش مهمی از این شکل‌اند: دایره از ماده‌ای پیوسته ساخته نشده، اما چشم هنوز آن رابه صورتِ یک حلقه بازمی‌شناسد.

در اینجا شکستن، الزاماً به پراکندگیِ بی‌نسبت نینجامیده است. قطعات از هم جدا شده‌اند، ولی آرایشِ آن‌هارابطه‌ای تازه ساخته است. صورتِ ساز به صورتِ مدار نزدیک شده؛ چیزی که می‌توانست در امتدادِ مستقیمِ نفسقرار بگیرد، اکنون پیرامونِ فضایی خالی می‌گردد.

جایگاهِ حلقه، هاله‌ای بالای سر تداعی می‌کند، اما شکستگی‌های آشکارش اجازه نمی‌دهند آن را به نشانِ سادهٔ کمالِقطعی تبدیل کنیم. در خوانشِ اثر، این هاله می‌تواند یادآورِ تجربه‌ای باشد که از خلالِ گسست شکل گرفته و هنوزفاصله‌ها و ناتمامی‌هایش را با خود دارد. هیچ‌کس نی را بر لب نگرفته است. ساز دیده می‌شود، اما نوازنده در صحنهحضورِ مشخصی ندارد.

این نکته با بافتِ غزل پیوندی مستقیم‌تر از یک تشبیهِ عمومی دارد. مولانا غزل ۱۹۳۶ را با تصویرِ عاشقان به‌مثابه نایو عشق به‌مثابه نای‌زن آغاز می‌کند؛ سپس از نوازندهٔ نهان و «نی‌شکن» سخن می‌گوید. پیش از بیت منتخب نیزآسمان را خرقه‌ای رقصان می‌بیند که صوفیِ آن ناپیداست. بنابراین پرسشِ شعر، یافتنِ نیرویِ پنهان در پسِ صورتِآشکار است. (ganjoor.net)

در «انداختن خرقه»، این پرسش در چند سطح تکرار می‌شود. جامه دیده می‌شود و بدن آن را به حرکت درمی‌آورد؛بدن دیده می‌شود و تجربهٔ درونی‌اش مستقیماً در دسترس نیست؛ نی دیده می‌شود و دمنده‌ای برای آن نمی‌بینیم. اثر، مخاطب را از مشاهدهٔ شکل به تأمل در رابطه می‌برد.

از این منظر، خرقه در بیت صرفاً علامتِ ریا نیست. حرکتِ آن نشانه‌ای است که ما را به بدن و سپس به جانراهنمایی می‌کند. به همین دلیل، این اپیزود نسبت به فصل «خرقه‌سوزی و تزویر» گامی تازه برمی‌دارد: اکنونپرسش از ظاهر، به پرسش از سرچشمهٔ حیاتِ ظاهر تبدیل شده است. پوشش می‌تواند چیزی را پنهان کند، امامی‌تواند حرکتِ پنهان را نیز آشکار سازد.

در دو سوی درویشِ اصلی، پیکره‌های کم‌رنگِ دیگری در مهِ طلایی دیده می‌شوند. آن‌ها نیز جامه‌های روشن وحالت‌های گشوده دارند، اما وضوحِ پیکرهٔ مرکزی را ندارند. می‌توان آن‌ها را همراهانِ سماع دید؛ در خوانشی دیگر،حضورشان یادآورِ تداومِ حرکت در زمان است، همچون حالت‌هایی که پیش و پس از لحظهٔ مرکزی باقی مانده‌اند. تصویر میانِ همراهی و پژواکِ حرکت، امکانِ هر دو خواندن را باز می‌گذارد.

این پیکره‌ها مانع می‌شوند درویشِ اصلی کاملاً تنها و مستقل از دیگران به نظر برسد. تجربهٔ او در فضایی مشترکاتفاق می‌افتد. در عین حال، وضوحِ چهره و بدنِ مرکزی، مسئولیتِ فردیِ مواجهه را حفظ می‌کند. هیچ جمعینمی‌تواند به جای او تعیین کند که خرقه برایش چه معنایی دارد و چه زمانی به پوششی برای نشنیدنِ خود تبدیلشده است.

در بالای سمت چپ، خورشیدی با چهرهٔ انسانی دیده می‌شود. خطوطِ پرتو و ابرهای طلایی، آن را به زمینهٔ فیروزه‌ایپیوند داده‌اند. این خورشید از جنسِ تصویرپردازیِ نمادینِ تابلوست؛ حضوری ناظر و روشن که با آرامشِ چهره‌اش،در برابرِ جنبشِ جامه و گسستِ نی قرار می‌گیرد.

در سمت مقابل، بنایی بلند و برج‌مانند در میانِ هاله‌ای طلایی ظاهر شده است. بخشِ پایینِ آن در روشنایی و مه حلمی‌شود و پیکره‌های کم‌رنگ نزدیکِ همان ناحیه قرار دارند. تصویر به‌تنهایی هویتِ تاریخیِ بنا را قطعی نمی‌کند؛ درروایتِ این اثر می‌توان آن را نشانه‌ای از آستان، مقصد یا حضورِ مکانی دور خواند که هنوز تماماً دسترس‌پذیر نشدهاست.

خورشیدِ چهره‌دار و بنای روشن، دو سویِ بالای قاب را متعادل می‌کنند و حلقهٔ نی میانِ آن‌ها قرار می‌گیرد. پایینِتصویر، تاج‌ها و عصاها وزن و تراکم دارند؛ بالا، نور و فاصله بیشتر است. پیکره در میانهٔ این دو کیفیت می‌چرخد. نگاه از سنگینیِ اشیا به گشودگیِ حلقه و سپس به چهره و جامه بازمی‌گردد.

رنگ‌ها نیز همین گذر را همراهی می‌کنند. سرخیِ فرش و خرقه، زمین و حافظهٔ پوشش را به هم پیوند می‌دهد. فیروزه‌ایِ زمینه، فضایی برای تنفسِ نگاه ایجاد می‌کند. طلا هم بر تاج‌ها حضور دارد و هم در روشناییِ پیرامونِپیکره؛ بنابراین تفاوتِ ارزش‌ها از خودِ رنگ به دست نمی‌آید. طلا می‌تواند بر نشانهٔ اقتدار بنشیند یا کیفیتِ نور رابسازد. معنای آن از جایگاه و رابطه‌اش با دیگر عناصر پدید می‌آید.

سرودهٔ احمد رسام، با فرمانِ «خرقه بینداز به میدان»، لحظهٔ واگذاری را برجسته می‌کند. مصراع دوم این حرکت رابه کناررفتنِ پرده و آشکارشدنِ محبوب پیوند می‌دهد. تعبیرِ «شاه شهیدان» در صدای شاعرانهٔ هنرمند، لایه‌ای آیینیبه اثر می‌افزاید؛ این تعبیر در بیت منتخب مولانا حضور ندارد و باید در جایگاهِ مستقلِ سرودهٔ احمد قلی‌زاده خواندهشود. پیکره و بنای تصویر نیز به‌تنهایی هویتِ مشخصی برای این خطاب تعیین نمی‌کنند.

در همراهی با تابلو، این سروده می‌تواند از فاصله‌ای سخن بگوید که میانِ نشانه و حضور افتاده است. پرده زمانیمسئله‌ساز می‌شود که نگاه بر خودِ آن متوقف بماند. سالک خرقه را وا‌می‌گذارد تا امکانِ مواجهه‌ای را باز کند کهاعتبارِ لباس، جایِ آن را گرفته بود.

در خوانشِ معاصر، چنین تجربه‌ای به زمانی نزدیک است که انسان میانِ عنوانِ خود و زندگیِ واقعی‌اش فاصلهمی‌بیند. ممکن است همچنان در نقشِ هنرمند، دانا، راهنما یا فردی معنوی شناخته شود، اما تجربه‌ای که زمانی آننقش را زنده می‌کرد، نیازمندِ بازنگری باشد. کنارگذاشتنِ ادعای نهفته در یک عنوان می‌تواند دشوار باشد، زیراشخص نگران است بدونِ آن دیگر دیده نشود.

تاج‌های افتاده، این نگرانی را به زبانِ شیء بیان می‌کنند. نشانهٔ منزلت از جایِ همیشگی‌اش پایین آمده، اما زندگی درپیکره ادامه دارد. درویش می‌تواند از امتیازی فاصله بگیرد و همچنان حرکت، توجه و رابطه داشته باشد. ارزشِ او درتصویری که تاج یا خرقه برای دیگران می‌سازد خلاصه نشده است.

بااین‌حال، جامهٔ روشن نیز می‌تواند روزی به نشانهٔ تازهٔ همان ادعا تبدیل شود. این امکان در ادامهٔ فصل باز می‌ماند. «انداختن خرقه» لحظه‌ای از شناخت است؛ درویش هنوز باید ببیند آیا سادگیِ تازه‌اش به زیستنِ صادقانه‌تر کمکمی‌کند یا فقط صورتِ دیگری برای معرفیِ خود فراهم آورده است.

در مجموعهٔ «درویش قمارباز»ِ گالری چارگوش، احمد قلی‌زاده «احمد رسام» این پرسش را در میانهٔ زیبایی مطرحمی‌کند. خرقه زیباست، تاج زیباست، حلقهٔ نی نیز با وجودِ شکستگی زیباست. دشواریِ راه در تشخیصِ نسبت با اینزیبایی‌هاست: آیا از آن‌ها برای دیدن استفاده می‌کنیم، یا آن‌ها را به گواهیِ رسیدنِ خود بدل می‌سازیم؟

اثر چهل‌وپنجم، حرکتِ فصل را از گسترشِ جهان به شناختِ نیرویِ درونِ حرکت بازمی‌گرداند. درویش خرقه را درهوا گشوده و تاج‌ها را بر زمین باقی گذاشته است؛ بدن هنوز در گردش است و سرچشمهٔ نوا همچنان از دیده پنهان. از همین نقطه، «رهایی با سماع» می‌تواند پرسشِ بعدی را آغاز کند: وقتی نشانه‌ها جایِ خود را بازمی‌یابند، چهنیرویی سالک را به ادامهٔ راه می‌کشاند؟

خرقه از شانه فاصله می‌گیرد؛ حرکت در تن می‌ماند و پرسش، به جان می‌رسد.

اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر

• عنوان سئو: انداختن خرقه؛ اثر ۴۵ درویش قمارباز | گالری چارگوش
• توضیحات متا: تفسیر انداختن خرقه، اثر احمد قلی‌زاده «احمد رسام»؛ حلقهٔ نی شکسته، تاج‌های افتاده وجامهٔ رقصان در پیوند با غزل ۱۹۳۶ مولانا.
• متن جایگزین تصویر: درویش با جامهٔ سفید و خرقهٔ سرخِ گشوده، زیر حلقه‌ای از نی‌های شکسته؛ تاج‌ها وعصاهای زرین روی فرش و خورشید چهره‌دار در زمینهٔ فیروزه‌ای.
• کلیدواژه‌های مرتبط: انداختن خرقه، درویش قمارباز، احمد قلی‌زاده، احمد رسام، گالری چارگوش، غزل ۱۹۳۶مولانا، خرقه رقصان، نی شکسته، سماع و جان، هنر عرفانی ایرانی.
• پیوندهای داخلی: «شستن دو جهان»، «رقص ذرات»، «رهایی از پشمینه»، «کلاه فقر و تاج سر» و صفحهٔدستهٔ «سماع و رقص جنون».