دسته‌بندی: تابلو درویش قمارباز
نوع کاربرد:دیواری تک نسخه
جنس:بوم متالایز صدفی
ویژگی‌های مقاومتی:مقاوم در برابر آب، نور و زمان
ویژگی‌های نظافتی:قابلیت نظافت آسان
تابلوی سماع «شستن دو جهان»؛ رهایی از دوگانگی در عشق اثر 44 در مجموعه درویش قمارباز گالری چارگوش
Sema Artwork: Washing Away Both Worlds — Beyond Duality Through Love
سایز
نوع اجرای تابلو
ضمانت مادام العمر Life Time گالری چارگوش
مشخصات
نوع کاربرد
دیواری تک نسخه
جنس
بوم متالایز صدفی
ویژگی‌های مقاومتی
مقاوم در برابر آب، نور و زمان
ویژگی‌های نظافتی
قابلیت نظافت آسان
تعدادتکه
یک تکه
تعداد نسخه
5 نسخه Limited edition
نوع بوم
متالایز ایتالیایی
گارانتی
مادام العمر Life Time
توضیحات
تابلوی سماع «شستن دو جهان»؛ رهایی از دوگانگی در عشق اثر 44 در مجموعه درویش قمارباز گالری چارگوش
۴۴. شستن دو جهان
سماع زمین و آسمان؛ دست‌شستن از تملک، دست‌گشودن به پیوند
از مجموعهٔ صدگانهٔ «درویش قمارباز»
دستهٔ پنجم: «سماع و رقص جنون»
اثر احمد قلی‌زاده «احمد رسام» | گالری چارگوش
بیت منتخب مولانا
فرع سماع آسمان هست سماع این زمین
و آنک سماع تن بود فرع سماع عقل و جان
مولانا، دیوان شمس، غزل ۱۸۳۲
سرودهٔ اختصاصی احمد قلی‌زاده
دست از دو جهان بشوی و در رقصِ خرام آی
بر خاکِ درِ دوست، تنِ زار و غلام آی
پس از آشوب سرخ «رقص ذرات»، جهان ناگهان وسعت می‌یابد. پیکره‌ای که در اثر پیشین بخش بزرگی از میدان دید را در اختیار داشت، این بار کوچک‌تر شده و در بخش پایینی منظره قرار گرفته است. آسمان گسترده‌تر شده، پرندگان در فاصله‌های گوناگون پراکنده‌اند و رشته‌های نور از محدودهٔ بدن فراتر رفته‌اند. دیگر نمی‌توان تمام حرکت را در گردش یک پیکره خلاصه کرد.
درویش همچنان می‌چرخد، اما این بار جهان فرصت بیشتری برای دیده‌شدن دارد.
«شستن دو جهان» از همین تغییر مقیاس آغاز می‌شود. سالک پس از تجربهٔ حضور در رقص ذرات، با پرسشی تازه روبه‌روست: آیا هرچه در اطراف او حرکت می‌کند، باید در امتداد ارادهٔ او باشد؟ آیا رشته‌هایی که از دست‌هایش به سوی پرندگان کشیده شده‌اند، نشانهٔ ارتباط‌اند یا صورت دیگری از میل به نگه‌داشتن و مالک‌شدن؟
این تابلو دربارهٔ مرز ظریف میان پیوند و تملک است؛ اینکه چگونه می‌توان با جهان ارتباط داشت، بی‌آنکه بخواهیم تمام حرکت‌های آن را در اختیار خود بگیریم.
درویش از پشت به مخاطب دیده می‌شود. بالاتنه‌ای تیره، دامنی سرخ و نقش‌دار و کلاهی سرخ دارد. دست‌هایش به دو طرف گشوده‌اند و بدن در وضعیت چرخش قرار گرفته است. چهره پنهان است و مخاطب نمی‌تواند از حالت صورت، تفسیر آماده‌ای از تجربهٔ او به دست آورد.
در اینجا زبان بدن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. گستردگی دست‌ها، چرخش دامن و جایگاه پیکره در منظره، کیفیت حضور او را تعریف می‌کنند. درویش نه در مقابل جهان ایستاده و نه کاملاً از آن جدا شده است؛ او در میان مجموعه‌ای از ارتباط‌ها قرار گرفته که بخشی از آن‌ها از دست‌هایش آغاز می‌شوند و بخشی دیگر مستقل از حضور او ادامه دارند.
در اطراف دست‌ها، رشته‌هایی باریک به رنگ طلایی و سرخ امتداد یافته‌اند. بعضی از این خطوط به پاهای پرندگان متصل به نظر می‌رسند و بعضی در میان مسیرهای نورانی آسمان گم می‌شوند.
این رشته‌ها دو معنای متفاوت را هم‌زمان پیش می‌کشند. از یک سو، می‌توانند نشانهٔ ارتباط و مشارکت باشند؛ پیوندهایی که درویش را با موجودات پیرامونش مرتبط می‌کنند. از سوی دیگر، امکان دارد یادآور وابستگی و تلاش برای کنترل باشند؛ همان میلی که می‌خواهد هر حرکت دیگری را در مسیر دلخواه خود نگه دارد.
تصویر مشخص نمی‌کند که درویش پرندگان را هدایت می‌کند یا پرواز آن‌ها دست‌های او را با خود می‌برد. همین ابهام، مهم‌ترین ظرفیت تفسیری اثر است. سالک میان اثرگذاشتن و اثرپذیرفتن قرار دارد. او می‌تواند در جهان سهم داشته باشد، اما جهان نیز مستقل از خواسته‌های او حرکت می‌کند.
در این خوانش، گشودن دست‌ها به‌تنهایی نشانهٔ رهایی نیست. ممکن است انسان دست‌هایش را باز کند، اما همچنان بخواهد دیگران مطابق انتظار او رفتار کنند. ممکن است از آزادی سخن بگوید، اما نتواند مسیر مستقل دیگری را تحمل کند.
درویش باید تفاوت میان همراهی و مالکیت را بشناسد.
دامن سرخ او با نقش‌های فرش ایرانی و حاشیه‌های پیچان، نزدیک سطح زمین گسترده شده است. اطراف آن، حلقه‌هایی از سنگ‌های آبی و درخشش‌های طلایی دیده می‌شود. این حلقه‌ها حرکت پیکره را در سطح زمین بازتاب می‌دهند و به گردش دامن، نظمی دایره‌وار می‌بخشند.
در این اثر، گردش فقط در بدن اتفاق نمی‌افتد. سنگ‌ها، ذرات طلایی و پرندگان نیز در اندازه‌های متفاوت، شکل‌هایی از حرکت را تکرار می‌کنند. دایره‌های کوچک نزدیک زمین، در آسمان به مارپیچ‌های بزرگ‌تر پاسخ می‌دهند.
چشم از گردش دامن به مدار سنگ‌ها می‌رود، سپس مسیر پرندگان را دنبال می‌کند و در نهایت به پیچش ابرها و ذرات طلایی می‌رسد. این انتقال پیوسته نشان می‌دهد که حرکت می‌تواند در مقیاس‌های مختلف تکرار شود، بی‌آنکه همهٔ حرکت‌ها منشأ و معنای یکسانی داشته باشند.
زمین پیش‌زمینه خشک و ترک‌خورده است. شکاف‌ها میان سنگ‌های فیروزه‌ای و لاجوردی امتداد دارند و بافت خاک، سنگینی خود را حفظ کرده است. آسمان درخشان این خشکی را پنهان نمی‌کند. درویش بر زمینی می‌رقصد که هنوز آثار گسست را در خود دارد.
این نکته در ادامهٔ روایت فصل چهارم اهمیت پیدا می‌کند. زیبایی و گشودگی آسمان به معنای پاک‌شدن تمام شکستگی‌های گذشته نیست. سالک می‌تواند در جهانی زیبا حضور داشته باشد و همچنان با واقعیت‌های دشوار زندگی روبه‌رو بماند.
در سمت چپ پایین تصویر، قطعه‌ای بزرگ از فرش روی خاک گسترده شده است. گل‌ها و حاشیه‌های آن هنوز قابل تشخیص‌اند، اما لبه‌ها به رشته‌های فراوان تبدیل شده و نخ‌ها روی زمین پراکنده‌اند.
فرش از یک سطح بسته به بافتی گشوده نزدیک شده است. این وضعیت با رشته‌هایی که از دست‌های درویش به سوی پرندگان امتداد یافته‌اند، ارتباطی تصویری برقرار می‌کند.
نخ فرش، خط پرواز و مسیر نور، سه صورت متفاوت از اتصال هستند. نخ اجزای فرش را کنار یکدیگر نگه می‌دارد؛ خط پرواز، مسئلهٔ آزادی و وابستگی را مطرح می‌کند؛ و نور فاصله‌ها را به مسیری برای حرکت نگاه تبدیل می‌سازد.
اما هر پیوندی الزاماً رهایی‌بخش نیست. بعضی ارتباط‌ها امکان حرکت ایجاد می‌کنند و بعضی دیگر به محدودیت تبدیل می‌شوند. مسئله فقط داشتن رابطه نیست؛ کیفیت رابطه و اندازهٔ آزادی‌ای است که برای طرفین باقی می‌گذارد.
عنوان «شستن دو جهان» نیز در همین نقطه معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند.
در تصویر، آبی برای شست‌وشوی جسمانی وجود ندارد. عنوان بیش از هر چیز با عبارت «دست از دو جهان بشوی» در سرودهٔ احمد رسام ارتباط دارد. این شستن را می‌توان استعاره‌ای از واگذاشتن ادعای تصرف دانست؛ دست‌کشیدن از محاسبهٔ دائمی سود و زیان و بازنگری در آنچه انسان از جهان طلب می‌کند.
دو جهان در این خوانش می‌توانند به دو قلمرو وابستگی اشاره کنند: آنچه انسان در جهان مادی می‌خواهد و آنچه حتی در جست‌وجوی معنویت به دنبال به‌دست‌آوردن آن است. گاهی فرد از تعلقات بیرونی فاصله می‌گیرد، اما همان میل به مالکیت را در شکل‌های معنوی ادامه می‌دهد؛ می‌خواهد صاحب معرفت، منزلت، آرامش یا حتی تصویر یک انسان رهاشده باشد.
شستن دو جهان می‌تواند به معنای کنارگذاشتن همین ادعای مالکیت در هر دو قلمرو باشد.
در این میان، پرندگان اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند. آن‌ها در اندازه‌ها و فاصله‌های مختلف سراسر آسمان را پر کرده‌اند. برخی بال‌های خود را گشوده‌اند، برخی در حال گردش‌اند و بعضی در دوردست به نشانه‌هایی کوچک تبدیل شده‌اند.
تفاوت اندازه‌ها، عمق می‌سازد و تفاوت جهت‌ها، از یکنواختی صحنه جلوگیری می‌کند. آسمان با یک فرمان بصری واحد اداره نمی‌شود.
پرندگان روشن و تیره نیز در کنار یکدیگر حضور دارند. هیچ‌کدام به‌طور قطعی نشانهٔ خیر یا شر معرفی نشده‌اند. در خوانش هنری، این هم‌حضوری می‌تواند یادآور جهانی باشد که گوناگونی را در خود جای می‌دهد و برای برقرارشدن پیوند، نیازی به حذف تفاوت‌ها ندارد.
درویش باید بپذیرد که آزادی دیگری، بخشی از واقعیت جهان است؛ حتی زمانی که مسیر آن با انتظار او هماهنگ نیست.
ابرها نیز با فرم‌هایی تزیینی و پیچان، فضای آسمان را پر کرده‌اند. فیروزه‌ای، لاجوردی و طلایی در لایه‌های آن‌ها کنار هم نشسته‌اند و زمینهٔ سرمه‌ای ستاره‌باران را قطع می‌کنند.
این ابرها به طبیعت‌نگاری معمول محدود نیستند؛ شکل‌های آشنا را به زبانی نزدیک به آرایه‌های تصویری ایرانی تبدیل کرده‌اند. آسمان هم گستره‌ای کیهانی است و هم سطحی نقش‌پردازی‌شده.
نقش در سه جایگاه تکرار می‌شود: زیر پای درویش، بر جامهٔ او و در بالای سرش. در پایین، نقش‌ها در فرش دیده می‌شوند؛ در میانه، همراه دامن به گردش درمی‌آیند؛ و در بالا، در پیچش ابرها گسترش پیدا می‌کنند.
این پیوستگی نشان می‌دهد که جهان تصویری احمد قلی‌زاده میان امر نزدیک و دور ارتباط برقرار می‌کند، بی‌آنکه تفاوت آن‌ها را از میان ببرد.
طلا در این میان نقش واسطه دارد. در حاشیهٔ ابرها می‌درخشد، به صورت ذرات و مارپیچ‌ها در آسمان جاری است و نزدیک زمین، پیرامون مدار درویش پراکنده می‌شود. آبی نیز از سنگ‌های پیش‌زمینه به ابرها و ژرفای آسمان ادامه می‌یابد.
ارتباط زمین و آسمان پیش از آنکه در تفسیر بیان شود، در تکرار و جابه‌جایی رنگ‌ها ساخته شده است.
بیت مولانا، این ارتباط را به افقی عرفانی پیوند می‌دهد:
«فرع سماع آسمان هست سماع این زمین
و آنک سماع تن بود فرع سماع عقل و جان»
در این بیت، سماع زمین و آسمان دو حرکت کاملاً مستقل و هم‌ارز نیستند. مولانا سماع زمین را فرع سماع آسمان می‌داند و سماع تن را به سماع عقل و جان وابسته می‌کند.
این نسبت، تفاوت مهمی میان حرکت ظاهری و سرچشمهٔ درونی آن ایجاد می‌کند. تن می‌تواند بچرخد، دست‌ها می‌توانند گشوده شوند و دامن می‌تواند در هوا گردش کند؛ اما ارزش این حرکت تنها در شکل بیرونی آن خلاصه نمی‌شود.
در افق معنوی شعر، حرکت جسمانی زمانی معنا پیدا می‌کند که با حرکتی عمیق‌تر در عقل و جان ارتباط داشته باشد.
در این اثر، ساز مشخصی دیده نمی‌شود، اما تکرار منحنی‌ها، بال‌ها و مدارها کیفیتی آهنگین ایجاد کرده است. چشم، ریتم را دنبال می‌کند و بیت مولانا این ریتم دیداری را به شنیدن پیوند می‌دهد.
درویش در اینجا تنها به حرکت نگاه نمی‌کند؛ گویی برای شنیدن چیزی که حرکت پاسخش است، آماده می‌شود.
سرودهٔ اختصاصی احمد رسام نیز با عبارت «بر خاک در دوست» توجه را دوباره به زمین بازمی‌گرداند:
«دست از دو جهان بشوی و در رقصِ خرام آی
بر خاکِ درِ دوست، تنِ زار و غلام آی»
پس از دعوت به دست‌شستن از دو جهان، جایگاه حضور همچنان خاک است. درویش زیر آسمانی گسترده، بر سطحی ترک‌خورده می‌چرخد. گشودگی افق، تماس او با زمین را از میان نبرده است.
«تن زار» نیز می‌تواند یادآور محدودیت و نیاز سالک باشد. انسانی که نیاز و اندازهٔ اختیار خود را می‌شناسد، کمتر می‌تواند خود را صاحب تمام مسیرها بداند. فروتنی در این خوانش به معنای بی‌ارزش‌دانستن خویش نیست؛ از شناخت حدود اختیار و پذیرفتن حضور دیگران شکل می‌گیرد.
در زندگی امروز نیز این معنا قابل تأمل است. گاهی تصور می‌کنیم دوست‌داشتن یعنی حفظ دائمی دیگری در کنار خود؛ مراقبت یعنی تصمیم‌گرفتن به جای او؛ و تعلق یعنی انتظار داشتن برای اینکه همه‌چیز مطابق خواستهٔ ما پیش برود.
اما پیوند واقعی زمانی امکان رشد پیدا می‌کند که در کنار نزدیکی، آزادی نیز وجود داشته باشد.
انسان می‌تواند دوست بدارد، همراهی کند و اثر بگذارد، بدون آنکه بخواهد تمام مسیر دیگری را تعیین کند. می‌تواند در یک رابطه حضور داشته باشد، اما مالک احساسات، انتخاب‌ها و آیندهٔ طرف مقابل نباشد.
این همان درسی است که درویش در میان رشته‌های کشیده به سوی پرندگان می‌آموزد. دست‌هایش بازند، اما هنوز باید شیوهٔ گشودگی را بیاموزد.
در مسیر مجموعهٔ «درویش قمارباز»، اثر چهل‌وسوم مشارکت سالک در حرکت جهان را آشکار کرده بود. اکنون «شستن دو جهان» کیفیت این مشارکت را می‌سنجد. کوچک‌شدن پیکره در برابر آسمان، گسترش میدان پرواز، تداوم نقش از فرش تا ابر و رشته‌های میان دست و پرنده، همگی به یک پرسش بازمی‌گردند:
چگونه می‌توان جزئی از جهان بود، با آن پیوند داشت و درعین‌حال برای آزادی آن جا باز کرد؟
احمد قلی‌زاده «احمد رسام» در این اثر، سماع را در فاصلهٔ زمین و آسمان قرار می‌دهد؛ جایی که حرکت بدن تنها با شکل بیرونی‌اش سنجیده نمی‌شود. نخ‌های فرش، مدار سنگ‌ها، بال پرندگان و رشته‌های نور، هرکدام بخشی از این گفت‌وگو را حمل می‌کنند.
درویش دیگر مرکز تمام پاسخ‌ها نیست؛ در نقطه‌ای ایستاده که می‌تواند پرسش‌ها را بشنود.
این مکث، راه اثر بعدی را آماده می‌کند. پس از نسبت زمین و آسمان و تن و جان، نگاه دوباره به جامه بازخواهد گشت؛ به پوششی که در آثار پیشین حامل هویت و خاطره بود و اکنون باید نسبت آن با حرکت و حقیقت بررسی شود.
درویش همچنان می‌چرخد، اما معنای گشودن دست‌هایش تغییر کرده است. او دیگر نمی‌خواهد تمام پرندگان را در مسیر خود نگه دارد. می‌خواهد بتواند همراه آن‌ها باشد و اجازه دهد هرکدام مسیر پرواز خود را داشته باشند.
دست‌های درویش گشوده‌اند؛ اکنون باید بیاموزد رشته را چنان نگه دارد که پرواز، راه خود را نیز داشته باشد.
اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر
عنوان سئو: شستن دو جهان؛ اثر ۴۴ درویش قمارباز | احمد رسام | گالری چارگوش
توضیحات متا: تفسیر «شستن دو جهان»، اثر احمد قلی‌زاده «احمد رسام»؛ پیوند پرندگان، فرش ایرانی و مدارهای نور با سماع زمین و آسمان در غزل ۱۸۳۲ مولانا.
متن جایگزین تصویر: درویش با دامن سرخ فرش‌گون و دست‌های گشوده روی زمین ترک‌خورده می‌چرخد؛ رشته‌های طلایی به پرندگان آسمان امتداد یافته‌اند و ابرهای پیچان طلایی و آبی، سنگ‌های فیروزه و لاجورد و قطعه‌ای فرش ریشه‌ریشه در تصویر دیده می‌شوند.
کلیدواژه‌های مرتبط: شستن دو جهان، سماع زمین و آسمان، درویش قمارباز، احمد قلی‌زاده، احمد رسام، گالری چارگوش، غزل ۱۸۳۲ مولانا، فرش ایرانی، پرندگان در هنر عرفانی، آزادی و وابستگی، دست‌شستن از تملک، سماع تن و جان.
پیوندهای داخلی پیشنهادی: اثر ۴۳ «رقص ذرات»، اثر ۴۲ «سماع مستانه»، اثر «رهایی از حساب»، صفحهٔ دستهٔ پنجم «سماع و رقص جنون» و صفحهٔ معرفی هنرمند.
جایگاه اثر ۴۴ در روایت فصل پنجم
|
اثر |
مرحلهٔ تحول درویش |
|---|---|
|
۴۱. رقص سوختگان |
پذیرفتن دعوت زندگی |
|
۴۲. سماع مستانه |
یافتن مرکز حرکت |
|
۴۳. رقص ذرات |
مشارکت در رقص هستی |
|
۴۴. شستن دو جهان |
رهایی از میل به تملک |
جملهٔ محوری اثر ۴۴
دوست‌داشتن، همیشه به معنای نگه‌داشتن نیست.
گاهی عمیق‌ترین شکل پیوند، پذیرفتن آزادی چیزی است که دوستش داریم.
نقد و بررسی
درویش قمارباز - اثر ۴۴
۴۴. شستن دو جهان
سماع زمین و آسمان؛ دست‌شستن از تملک، دست‌گشودن به پیوند
اثر احمد قلی‌زاده «احمد رسام» از مجموعهٔ «درویش قمارباز» | گالری چارگوش
دستهٔ پنجم: «سماع و رقص جنون»
بیت منتخب مولانا
فرع سماع آسمان هست سماع این زمین
و آنک سماع تن بود فرع سماع عقل و جان
دیوان شمس، غزل ۱۸۳۲. (ganjoor.net)
سرودهٔ احمد قلی‌زاده «احمد رسام» برای این اثر
دست از دو جهان بشوی و در رقصِ خرام آی
بر خاکِ درِ دوست، تنِ زار و غلام آی
پس از آشوبِ سرخِ «رقص ذرات»، جهان ناگهان وسعت می‌یابد. پیکره‌ای که در اثر پیشین بخش بزرگی از میدانِ دیدرا در اختیار داشت، اینجا کوچک‌تر شده و به پایینِ منظره رفته است. آسمان بالا می‌رود، پرندگان در فاصله‌هایگوناگون پراکنده می‌شوند و حرکت، از گردِ تن به پهنه‌ای امتداد می‌یابد که چشم نمی‌تواند همهٔ مسیرهایش رایک‌باره دنبال کند.
درویش همچنان می‌چرخد، اما اکنون جهان فرصت بیشتری برای دیده‌شدن دارد.
این تغییرِ مقیاس، نقطهٔ آغازِ «شستن دو جهان» است. سالک پس از تجربهٔ حرکتِ ذرات، با پرسشی تازه روبه‌رومی‌شود: آیا هرچه می‌جنبد، ادامهٔ ارادهٔ اوست؟ آیا رشته‌هایی که میان دست‌هایش و پرواز کشیده شده‌اند، نشانهٔپیوندند یا میلِ پنهانِ او به نگه‌داشتنِ جهان؟
تابلو پاسخ را در وضعیتِ همین رشته‌ها معلق نگه می‌دارد. خطوط باریکِ طلایی و سرخ از حوالی دست‌ها به سویپرندگان امتداد یافته‌اند. برخی با پاهای پرندگان اتصالِ بصری دارند و برخی در مسیرهای نورانیِ آسمان گممی‌شوند. از یک سو، پیکره به مرکزِ مجموعه‌ای از ارتباط‌ها تبدیل شده است؛ از سوی دیگر، وسعتِ آسمان وپراکندگیِ پروازها بسیار فراتر از اندازهٔ اوست. این کشمکش، حرکتِ خوش‌آهنگِ تصویر را به پرسشی دربارهٔ رابطهتبدیل می‌کند.
درویش پشت به مخاطب، با بالاتنه‌ای تیره و دامنی سرخ و نقش‌دار ایستاده است. دست‌ها به دو جانب گشوده‌اند وکلاه سرخ بر سر باقی مانده است. کجیِ خفیفِ آن همراه با حالتِ پیکره دیده می‌شود، اما تصویر نشانهٔ روشنی ازتاجی سلطنتی یا فروریختنِ مقام ندارد. محورِ اثر در نسبتِ بدن با پرندگان، رشته‌ها و مدارهای پیرامون شکلمی‌گیرد.
چهره نیز پنهان است. مخاطب برای دریافتِ حالِ درویش باید به گستردگیِ دست‌ها، چرخشِ دامن و جایگاهِ او درمنظره توجه کند. این پنهان‌ماندن، روایت را از حالتِ یک چهره فراتر می‌برد. موضوع، حضورِ انسانی است که در برابرِجهان ایستاده و می‌کوشد شیوهٔ ارتباطش با آن را بشناسد.
دامنِ درویش، با نقش‌های فرش ایرانی و حاشیه‌های پیچان، نزدیک به سطحِ زمین باز شده است. در پیرامونِ آن،حلقه‌هایی از سنگ‌های آبی و درخشش‌های طلایی دیده می‌شود. این حلقه‌ها، حرکت را بر زمین قابل خواندنمی‌کنند؛ گویی گردشِ پیکره، در آرایشِ محیط نیز پژواک یافته است. بااین‌حال، ردِ مشخصِ کفِ پا در تصویر دیدهنمی‌شود. آنچه حرکت را ثبت می‌کند، نظمِ دایره‌وارِ سنگ‌ها و نور است.
این دایره‌های نزدیک، در آسمان به مارپیچ‌های بزرگ‌تر پاسخ می‌دهند. گردشِ کوتاهِ دامن، مدارِ سنگ‌ها، مسیرِپرندگان و پیچشِ ذراتِ طلایی، اندازه‌های مختلفِ یک مضمون‌اند. چشم از یکی به دیگری منتقل می‌شود و درمی‌یابدکه شکلِ حرکت می‌تواند تکرار شود، بی‌آنکه همهٔ حرکت‌ها منشأ و معنای یکسانی داشته باشند.
زمین در پیش‌زمینه خشک و ترک‌خورده است. شکاف‌ها در میانِ سنگ‌های فیروزه‌ای و لاجوردی امتداد دارند و بافتِخاک، وزنِ خود را حفظ کرده است. درخششِ آسمان این خشکی را پنهان نمی‌کند. درویش بر زمینی می‌چرخد کههنوز آثارِ گسست را با خود دارد؛ حضورِ زیبایی، گذشتهٔ آن را پاک نکرده است.
در سمت چپِ پایینِ تصویر، قطعه‌ای بزرگ از فرش بر خاک گسترده شده است. گل‌ها و حاشیه‌های آن خوانا هستند،اما لبه‌ها به رشته‌های فراوان تبدیل شده‌اند و نخ‌ها روی زمین پخش‌اند. فرش از یک سطحِ بسته به بافتی باز نزدیکشده است. این وضعیت، در مقیاسی زمینی، با همان رشته‌های کشیده به سوی پرندگان هم‌سخن می‌شود.
نخِ فرش، خطِ پرواز و مسیرِ نور، سه صورتِ متفاوت از اتصال را پیش می‌کشند. نخ، اجزا را در یک بافت نگه می‌دارد؛خطِ کشیده میانِ دست و پرنده، پرسشِ آزادی و وابستگی را مطرح می‌کند؛ نور، فاصله‌ها را به مسیرِ نگاه تبدیلمی‌سازد. در جهانِ این تابلو، پیوند مفهومی یکدست و بی‌مسئله نیست. هر رابطه می‌تواند مجالِ حرکت بدهد یاحرکت را محدود کند.
از همین‌جا عنوانِ «شستن دو جهان» به تصویر نزدیک می‌شود. آبی برای شست‌وشوی جسمانی در صحنه وجودندارد. عنوان با «دست از دو جهان بشوی» در سرودهٔ احمد رسام ارتباط دارد: واگذاشتنِ ادعای تصرفِ کامل،سبک‌شدن از محاسبهٔ پاداش و بازنگری در آنچه سالک از جهان می‌طلبد. دست‌ها در تصویر بازند، اما رشته‌ها هنوزحاضرند. رهایی در این لحظه، مسئله‌ای در حال تجربه است.
در روایتِ اثر، درویش شاید ابتدا گمان کند با گشودنِ دست‌ها، همهٔ وابستگی‌ها پایان یافته‌اند. سپس کششِ رشته‌هارا احساس می‌کند. درمی‌یابد که حتی می‌توان با دستی گشوده نیز چیزی را نگه داشت؛ می‌توان آزادی را ستود وهم‌زمان انتظار داشت هر پرنده در مسیرِ دلخواهِ ما پرواز کند. این دریافت، کیفیتِ سماع را عوض می‌کند. حرکتاکنون تمرینی برای حساس‌شدن به رابطه است.
تصویر روشن نمی‌کند که درویش پرندگان را هدایت می‌کند یا پروازِ آن‌ها دست‌های او را با خود می‌برد. این ابهام،به‌جای آنکه نقصِ روایت باشد، یکی از ظرفیت‌های آن است. سالک در میانِ اثرگذاشتن و اثرپذیرفتن قرار دارد. می‌تواند در جهان سهم داشته باشد، درحالی‌که جهان نیز بر او اثر می‌گذارد و از خواسته‌هایش فراتر می‌رود.
پرندگانِ روشن و تیره، در اندازه‌ها و فاصله‌های مختلف، سراسر آسمان را پر کرده‌اند. برخی بال‌ها را گشوده‌اند،برخی در گردش دیده می‌شوند و بعضی در دوردست به نشانه‌هایی کوچک تبدیل شده‌اند. تفاوتِ اندازه‌ها، عمقمی‌سازد؛ تفاوتِ جهت‌ها، از یکنواختیِ صحنه جلوگیری می‌کند. آسمان با یک فرمانِ بصریِ واحد اداره نمی‌شود.
تیرگی و روشنیِ پرندگان نیز در بافتِ اثر کنارِ یکدیگر حضور دارند. هر دو در حرکت‌اند و هیچ‌کدام به‌طور قطعینشانهٔ خیر یا شر معرفی نشده‌اند. در خوانشِ هنری، می‌توان این هم‌حضوری را فرصتی برای دیدنِ گوناگونیدانست: جهانی که در آن، پیوند از راهِ حذفِ تفاوت به دست نمی‌آید.
ابرها فرم‌هایی تزیینی و پیچان دارند. فیروزه‌ای، لاجوردی و طلایی در لایه‌های آن‌ها کنار هم نشسته‌اند و زمینهٔسرمه‌ایِ ستاره‌باران را قطع می‌کنند. این ابرها به طبیعت‌نگاریِ معمول محدود نمانده‌اند؛ شکل‌های آشنا را به زبانینزدیک به آرایه‌های تصویریِ ایرانی برده‌اند. آسمان، هم گستره‌ای کیهانی است و هم سطحی نقش‌پردازی‌شده.
این ویژگی، با فرشِ زمین و جامهٔ درویش ارتباط پیدا می‌کند. نقش در سه جایگاه حضور دارد: زیرِ پا، بر تن و بالایسر. در پیش‌زمینه، آن را در بافتِ فرش می‌بینیم؛ در میانه، با چرخشِ دامن حرکت می‌کند؛ و در آسمان، به پیچشِابرها گسترش می‌یابد. جهانِ تصویری احمد قلی‌زاده از این راه، میانِ امرِ نزدیک و دور نسبتی می‌سازد، بی‌آنکهتفاوتِ آن‌ها را از میان ببرد.
طلا در این میان نقشِ واسطه دارد. هم در حاشیهٔ ابرها می‌درخشد، هم به صورتِ ذرات و مارپیچ‌ها در آسمان جاریاست و هم نزدیکِ زمین، پیرامونِ مدارِ درویش پراکنده می‌شود. رنگِ آبی نیز از سنگ‌های پیش‌زمینه به ابرها و ژرفایآسمان ادامه می‌یابد. ارتباطِ زمین و آسمان پیش از آنکه در تفسیر بیان شود، در تکرار و جابه‌جاییِ رنگ‌ها ساختهشده است.
بیتِ مولانا به این رابطه جهتِ معناییِ مشخصی می‌دهد. ساختارِ آن، سماعِ زمین را «فرعِ» سماعِ آسمان می‌خواند وسماعِ تن را به سماعِ عقل و جان وابسته می‌کند. بنابراین شعر صرفاً دو حرکتِ هم‌ارز را کنار هم نمی‌گذارد؛ از نسبتِسرچشمه و نمود سخن می‌گوید. غزل نیز با انتظارِ شنیدن آغاز می‌شود و گوش را به دریافتِ سماع از زمین و آسمانپیوند می‌دهد. (ganjoor.net)
این بافت، یکی از تفاوت‌های مهمِ اثر چهل‌وچهارم را آشکار می‌کند: درویش تنها به حرکت نگاه نمی‌کند؛ برای شنیدنِچیزی که حرکت پاسخش است، آماده می‌شود. در تصویر سازِ مشخصی حضور ندارد، اما تکرارِ منحنی‌ها، بال‌ها ومدارها، کیفیتی آهنگین ساخته است. چشم، ریتم را دنبال می‌کند و شعر، آن را به شنیدن پیوند می‌دهد.
در افقِ عرفانیِ بیت، تن محلِ ظهورِ حرکتی است که ریشه‌اش از ظاهرِ تن فراتر می‌رود. خوانشِ معاصرِ این مجموعهمی‌تواند در کنارِ آن، پرسشِ هماهنگیِ رفتار و تجربهٔ درونی را مطرح کند: آیا آنچه بدن انجام می‌دهد، با آنچه شخصحقیقتاً می‌فهمد و می‌خواهد نسبتی دارد؟ آیا حرکت، پاسخی زنده است یا صورتی آشنا که از روی عادت تکرارمی‌شود؟
این برداشت، «عقل و جان» را به یک اصطلاحِ روان‌شناختی فرو نمی‌کاهد. معنای معنویِ شعر جای خود را دارد؛روایتِ امروزین، از آن فرصتی برای خودنگری می‌گیرد. سالک می‌تواند از خود بپرسد کجا میانِ گفتار، خواسته وعملش فاصله افتاده است و چگونه می‌تواند این فاصله را صادقانه‌تر ببیند.
سرودهٔ احمد رسام، با «بر خاکِ درِ دوست» دوباره توجه را به زمین بازمی‌گرداند. پس از دعوت به دست‌شستن از دوجهان، جایِ حضور همچنان خاک است. این بازگشت با موقعیتِ درویش در تصویر هماهنگی دارد: او زیرِ آسمانِگسترده، بر سطحِ ترک‌خورده می‌چرخد. گشودگیِ افق، تماس با زمین را از او نگرفته است.
«تنِ زار» در این سروده نیز می‌تواند یادآورِ محدودیت و نیازِ سالک باشد. کسی که با چنین آگاهی‌ای واردِ رابطهمی‌شود، کمتر می‌تواند خود را صاحبِ همهٔ مسیرها بداند. در خوانشِ اثر، فروتنی از کوچک‌کردنِ ارزشِ انسان حاصلنمی‌شود؛ از شناختِ اندازهٔ اختیارِ او و پذیرفتنِ حضورِ دیگران نیرو می‌گیرد.
این همان جایی است که رشته‌های تصویر معنای تازه‌ای پیدا می‌کنند. رابطه لزوماً به معنای بریدنِ همهٔ پیوندهانیست. مسئله می‌تواند شیوهٔ نگه‌داشتنِ آن‌ها باشد: آیا آن‌قدر کشیده‌اند که پرواز را محدود کنند، یا آن‌قدر مجالدارند که حرکتِ دیگری نیز در آن‌ها اثر بگذارد؟ تابلو این پرسش را در تنشِ میانِ دست‌های گشوده و خطوطِ پیوستهزنده نگه می‌دارد.
در مسیرِ «درویش قمارباز»، اثر چهل‌وسوم مشارکتِ سالک در حرکتِ جهان را آشکار کرده بود. «شستن دو جهان» اکنون کیفیتِ آن مشارکت را می‌سنجد. کوچک‌شدنِ پیکره در برابرِ آسمان، گسترشِ میدانِ پرواز و تداومِ نقش ازفرش تا ابر، همگی به این پرسش خدمت می‌کنند: چگونه می‌توان جزئی از جهان بود و برای شنیدنِ آن جا باز کرد؟
احمد قلی‌زاده «احمد رسام» در این اثرِ گالری چارگوش، سماع را در فاصلهٔ زمین و آسمان قرار می‌دهد؛ جایی کهحرکتِ بدن، فقط با شکلِ بیرونی‌اش سنجیده نمی‌شود. نخ‌های فرش، مدارِ سنگ‌ها، بالِ پرندگان و رشته‌های نور،هرکدام بخشی از این گفت‌وگو را حمل می‌کنند. درویش در مرکزِ همهٔ پاسخ‌ها نیست؛ در نقطه‌ای ایستاده کهمی‌تواند پرسش‌ها را بشنود.
این مکث، راهِ اثر بعد را آماده می‌کند. پس از نسبتِ زمین و آسمان و تن و جان، نگاه به خودِ جامه بازخواهد گشت: آنچه بر تن می‌رقصد، حرکتش را از کجا می‌گیرد و چه چیزی را آشکار می‌کند؟
دست‌های درویش گشوده‌اند؛ اکنون باید بیاموزد رشته را چنان نگه دارد که پرواز، راهِ خود را نیز داشته باشد.
اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر
- عنوان سئو: شستن دو جهان؛ اثر ۴۴ درویش قمارباز | گالری چارگوش
- توضیحات متا: تفسیر شستن دو جهان، اثر احمد قلی‌زاده «احمد رسام»؛ پیوند پرندگان، فرش ایرانی ومدارهای نور با سماع زمین و آسمان در غزل ۱۸۳۲ مولانا.
- متن جایگزین تصویر: درویش با دامن سرخِ فرش‌گون و دست‌های گشوده روی زمین ترک‌خورده؛ رشته‌هایی تاپرندگانِ آسمان، ابرهای طلایی و آبی و سنگ‌های فیروزه و لاجورد.
- کلیدواژه‌های مرتبط: شستن دو جهان، سماع زمین و آسمان، درویش قمارباز، احمد قلی‌زاده، احمد رسام،گالری چارگوش، غزل ۱۸۳۲ مولانا، فرش ایرانی، پرندگان در هنر عرفانی.
- پیوندهای داخلی: «رقص ذرات»، «سماع مستانه»، «رهایی از حساب»، صفحهٔ دستهٔ «سماع و رقصجنون» و معرفی هنرمند.
نظرات
دسته‌بندی: تابلو درویش قمارباز