


تابلو هنری عرفانی «خورشید نیستی»؛ نور در قلمرو فنا اثر 34 در مجموعه درویش قمارباز گالری چارگوش
نوع کاربرد
دیواری تک نسخه
جنس
بوم متالایز صدفی
ویژگیهای مقاومتی
مقاوم در برابر آب، نور و زمان
ویژگیهای نظافتی
قابلیت نظافت آسان
تعدادتکه
یک تکه
تعداد نسخه
5 نسخه limited edition
نوع بوم
متالایز ایتالیایی
گارانتی
مادام العمر Life Time
تابلو هنری عرفانی «خورشید نیستی»؛ نور در قلمرو فنا اثر 34 در مجموعه درویش قمارباز گالری چارگوش
بریم سراغ اثر ۳۴. این اثر ادامهٔ بسیار مهمی در مسیر فصل چهارم است. در اثر ۳۳، درویش با ناپایداری صورتها و بقای روشنایی در دل زوال روبهرو شد؛ اما اینجا پرسش یک مرحله عمیقتر میشود: آیا پایان یک جهان آشنا، میتواند آغاز مواجهه با جهانی دیگر باشد؟
نقطهٔ قوت این تابلو، ترکیب قبر کوچک، دشت بیابانی پر از گلهای سرخ، پهنهٔ آبی و ستارهگون و خورشید عظیم است. بهخصوص اینکه درویش برای رسیدن به آسمانی دیگر، زمین و نشانههای فقدان را فراموش نمیکند.
۳۴. خورشید نیستی
از افق عدم تا آسمانی دیگر
از مجموعهٔ صدگانهٔ «درویش قمارباز»
فصل چهارم: «مرگ ارادی و فنا»
اثر احمد قلیزاده «احمد رسام» | گالری چارگوش
شعر مولانا
عدم تو همچو مشرق، اجل تو همچو مغرب
سوی آسمان دیگر، که به آسمان نماند
مولانا، دیوان شمس، غزل ۷۷۱
سرودهٔ احمد قلیزاده
نیست شو تا هست شوی در برِ آن شاه
نیستیست مراتب برِ خورشیدِ منور ماه
در اثر پیشین، «خاکستر بر باد»، درویش میان پرندگان افتاده و پرندگان در حال پرواز حرکت میکرد. شمعی بر فراز پیکرهاش میسوخت و همزمان با کاهش موم، روشنایی خود را در تاریکی حفظ میکرد. اکنون در «خورشید نیستی»، منظره گستردهتر شده است. خورشیدی عظیم آسمان را روشن میکند، دشت تا افق امتداد مییابد و گلهای سرخ در سراسر زمین پراکندهاند. بااینحال، نشانهٔ پایان همچنان در تصویر حضور دارد: قبری کوچک در پیشزمینه.
این قبر، نقطهٔ آغاز روایت است؛ اما آخرین نقطهٔ نگاه نیست. چشم مخاطب از خاک ترکخورده و آرامگاه کوچک عبور میکند، به درویش سپیدپوش در میان پهنهای آبی میرسد و سپس به خورشید درخشان بالای آسمان هدایت میشود. پایان و گشودگی در امتداد یکدیگر قرار گرفتهاند. گویی درویش به مرحلهای رسیده که دیگر نمیتواند پایان یک صورت را الزاماً پایان تمام حقیقت بداند.
قبر در پایین تصویر، آرامگاهی کوتاه با بدنهای خاکی و سنگمانند و نشانی ایستاده با سر گرد است. هیچ نوشتهٔ خوانا یا نشانهای برای شناسایی صاحب آن دیده نمیشود. این بینامی، قبر را از یک روایت شخصی خارج میکند و به نمادی عمومیتر از پایان تن، محدودیت زمان و ناپایداری صورت انسانی تبدیل میسازد.
کوچکی قبر در برابر وسعت بیابان و آسمان اهمیت ویژهای دارد. قبر اندازهپذیر و محدود است؛ میتوان مرزهایش را دید و ابعادش را تصور کرد. اما آسمان و دشت از حدود آن فراتر میروند. اثر این تفاوت مقیاس را به تجربهای عاطفی تبدیل میکند: انسان ابتدا با واقعیت پایان روبهرو میشود، اما سپس درمییابد که تمام میدان وجود به همان نقطهٔ محدود نمیشود.
در کنار قبر، تکهای فرش سرخ با نقشهای تیره و روشن افتاده است. لبههای آن نامنظم و ریشهدارند و بخشی از آن روی زمین چین خورده است. فرش در بسیاری از آثار مجموعه به شکل مسیر، زمین یا جامه ظاهر شده بود؛ اما اینجا تنها قطعهای محدود از آن باقی مانده است. دیگر تمام راه را نمیپوشاند، ولی رنگ و نقشش همچنان در تصویر حضور دارند.
این فرش میتواند یادگار زندگی انسانی باشد؛ خانه، خاطره، آداب، تعلقات و تجربههایی که زمانی بخش جداییناپذیر هویت درویش بودهاند. جهان اکنون از اندازهٔ آن بزرگتر شده، اما گذشته حذف نشده است. آنچه باقی مانده، دیگر تمام جهان نیست؛ تنها بخشی از خاطره و مسیری است که سالک از آن عبور کرده است.
زمین اطراف قبر خشک و ترکخورده است. شکافها در پیشزمینه واضحاند و در دوردست به تدریج در سطح گستردهٔ دشت محو میشوند. سنگهایی با رنگهای فیروزهای و لاجوردی و رگههای گرم در میان خاک دیده میشوند. این رنگها، پیوند منظرهٔ فراواقعی اثر را با حافظهٔ بصری و جهان ایرانی مجموعه حفظ میکنند.
اما مهمتر از خشکی زمین، حضور گلهای سرخ است. گلها از نزدیکی قبر تا دورترین بخشهای دشت پراکنده شدهاند. در پیشزمینه، ساقهها و گلبرگها بهوضوح دیده میشوند؛ اما هرچه نگاه به افق نزدیکتر میشود، گلها به لکههای سرخ کوچکی تبدیل میشوند که سراسر منظره را به یکدیگر پیوند میدهند.
در اثر ۳۳، گلهای سرخ میان پرندگان افتاده و سنگهای شکسته، نشانههایی پراکنده از ادامهٔ زندگی بودند. اینجا همان نشانهها به مقیاس وسیعتری گسترش یافتهاند. بااینحال، گلها ترکهای زمین را نمیپوشانند و قبر را از تصویر حذف نمیکنند. خشکی و رویش، فقدان و زندگی، همزمان دیده میشوند.
در مرکز تابلو، پهنهای بزرگ و بیضیشکل با حلقههای آبی تیره قرار دارد. سطح آن کیفیتی آبگون دارد و نور را بازمیتاباند؛ اما عمق آبی، نقاط ستارهمانند و حلقههای متحدالمرکز، آن را به چیزی فراتر از یک برکهٔ معمولی تبدیل میکنند. این پهنه گویی همزمان آب، آسمان و فضایی کیهانی است.
درست در جایی که انتظار داریم زمین همچنان ادامه پیدا کند، عمقی دیگر گشوده میشود. سطح زمین دیگر فقط بستری برای ایستادن نیست؛ امکان مواجهه با وسعتی تازه را در درون خود آشکار میکند. به همین دلیل، «آسمانی دیگر» در این تابلو فقط بالای سر درویش قرار ندارد؛ آبی ژرف در زیر و پیرامون او نیز کیفیتی آسمانی پیدا کرده است.
بالا و پایین، با وجود تفاوت، به یکدیگر پاسخ میدهند. درویش برای مواجهه با وسعت، الزاماً مجبور نیست به مکانی دورتر صعود کند. چیزی در کیفیت نگاه و جایگاه او تغییر کرده است؛ همان جهانی که پیشتر تنها به شکل زمین میشناخت، اکنون عمقی ناشناخته را پیش رویش میگشاید.
درویش در مرکز این پهنه ایستاده یا در حال گردش است. جامهٔ سفیدش به شکلی گسترده روی سطح آبی باز شده و دستهایش در دو سوی بدن گشودهاند. پیکره از پشت و اندکی از پهلو دیده میشود و چهره در مرکز شناسایی قرار ندارد. جهت بدن و سر، نگاه مخاطب را به سوی روشنایی بالای تصویر هدایت میکند.
در مقایسه با جامهٔ فرسوده و تیرهٔ اثر ۳۳، اینجا سپیدی لباس آشکارتر است. گلهای سرخ بر سینه، پشت، آستینها و دامن درویش پراکنده شدهاند و گلبرگهایی نیز در اطراف پیکره در هوا دیده میشوند. گویی جامه و بدن به بخشی از همان دشت گلپوش تبدیل شدهاند.
گلهای روی لباس با گلهای زمین ارتباط مستقیمی دارند. درویش در مرکز ترکیببندی قرار گرفته، اما رنگ و نقش او در سراسر محیط تکرار شده است. بنابراین، مرکزیت بصری پیکره به معنای برتری او بر جهان نیست؛ او بخشی از همان حیاتی است که در اطراف قبر، روی خاک خشک و در میان سنگها جریان دارد.
دستهای درویش نیز همچنان باز هستند و هیچ شیئی را در مشت نگرفتهاند. پس از فصلهایی که تاس، سکه، کشکول، زنجیر و جامه، نسبت سالک را با مالکیت و واگذاری نشان میدادند، این گشودگی معنای عمیقتری پیدا میکند. درویش دیگر برای اثبات استحقاق خود نشانهای در دست ندارد. حضور او در برابر روشنایی، بهتنهایی حامل روایت است.
در بالای تابلو، خورشیدی بزرگ و سفیدطلایی میدرخشد. پرتوهای باریک از پیرامون آن در جهات مختلف امتداد یافتهاند و نقاط نورانی در فضای آسمان پراکنده شدهاند. ابرهای روشن و حجیم در دو سوی خورشید بالا رفتهاند و فضای آبی مرکزی را مانند دهانهای گشوده دربر گرفتهاند.
میان خورشید، پیکرهٔ درویش، پهنهٔ آبی و خاک پیشزمینه، رشتهای از ذرات و بازتابهای طلایی دیده میشود. این محور روشن، آسمان دوردست، حضور میانی درویش و زمین نزدیک مخاطب را به یکدیگر متصل میکند. نگاه میتواند این جریان را تابشی از بالا به پایین یا حرکتی از زمین به سوی آسمان بخواند.
عنوان «خورشید نیستی» در اینجا به شکلی مستقیم در تصویر حضور پیدا میکند. خورشید روشنترین عنصر تابلوست؛ اما نیستی بهصورت شیئی مستقل نمایش داده نشده است. معنای آن از کنار هم قرارگرفتن قبر، محدودیت تن، گستردگی دشت و آسمان گشوده فهمیده میشود. تصویر برای مفهومی که مستقیماً دیده نمیشود، رابطهای میان عناصر قابل مشاهده میسازد.
بیت مولانا نیز با مشرق و مغرب، آمدن و رفتن را در زبانی آسمانی بیان میکند و سپس از آسمانی دیگر سخن میگوید؛ آسمانی که با آسمان آشنای ما تفاوت دارد. ادامهٔ غزل، مسیر این جستوجو را روشنتر میکند:
«ره آسمان درون است، پر عشق را بجنبان
پر عشق چون قوی شد، غم نردبان نماند»
این بیت، جهت سفر را از جابهجایی مکانی به تجربهای درونی تغییر میدهد. راه آسمان از درون میگذرد و عشق نیروی حرکت در این مسیر است. درویش برای رسیدن به افقی تازه، صرفاً به دنبال مکانی دورتر نیست؛ بلکه باید کیفیت نگاه و حضور خود را تغییر دهد.
پهنهٔ ستارهگون میان زمین در تابلوی احمد رسام، ترجمانی تصویری برای همین معنا فراهم میکند. آسمانی دیگر درست در دل همان بیابانی گشوده شده که قبر، فرش و سنگها در آن قرار دارند. جهان آشنا حذف نشده است؛ نسبت انسان با آن تغییر کرده است.
به همین دلیل، قبر در این اثر نباید بهعنوان تصویری قطعی از جهان پس از مرگ تفسیر شود. نقش آن بیشتر ایجاد مکث در برابر محدودیت تن و زمان است. درویش درمییابد که آنچه پایان به نظر میرسد، ممکن است تنها پایان یکی از صورتهای آشنای زندگی باشد؛ نه الزاماً بستهشدن تمام افقهای ممکن.
سرودهٔ اختصاصی احمد قلیزاده نیز با عبارت «نیست شو تا هست شوی» به همین آستانه نزدیک میشود. نیستی در اینجا دعوتی به کنارگذاشتن تعریف بسته و محدود از خویشتن است. انسان زمانی امکان تجربهٔ حضوری گستردهتر را پیدا میکند که دیگر تمام وجود خود را به یک نقش، عنوان یا تصویر ثابت وابسته نکند.
در زندگی معاصر نیز ممکن است انسان سالها خود را با یک توانایی، رابطه، موقعیت یا نقش تعریف کرده باشد. وقتی آن صورت تغییر میکند، گاهی تصور میکند تمام راهها به پایان رسیدهاند؛ درحالیکه شاید تنها یکی از راههای آشنای شناختن خود را از دست داده باشد. این تغییر آسان نیست و اثر نیز چنین ادعایی ندارد. قبر و خاک ترکخورده همچنان در تصویر حضور دارند؛ فقدان واقعی است و نمیتوان آن را با چند نشانهٔ امیدبخش نادیده گرفت.
اما در کنار فقدان، امکان دیگری نیز وجود دارد. گلها همچنان میرویند، پهنهٔ آبی عمقی تازه میگشاید و خورشید افق را روشن میکند. درویش از کنار نشانهٔ پایان عبور کرده، بیآنکه آن را انکار کند.
تفاوت این اثر با «مرگ ارادی» نیز در همین نقطه آشکار میشود. در اثر ۳۱، دانهٔ گندم آغاز شکافتن پوسته و تولد امکان تازه را نشان میداد؛ اما در «خورشید نیستی»، پرسش به میدان دید انسان منتقل شده است: پس از گشودن پوسته، جهان را چگونه خواهیم دید؟
درویش دیگر تنها شکل خود را تغییر نمیدهد؛ جایگاه خویش را در نسبت با زمین، آسمان و ناشناخته از نو میسنجد. دستهای گشودهاش نشانهٔ آمادگی برای دریافتاند، نه اعلام رسیدن به مقصد.
«خورشید نیستی» از پایان یک صورت، به امکان مواجهه با وسعتی فراتر از آن میرسد. اثر اعلام نمیکند که درویش به انتهای سلوک رسیده است؛ بلکه نشان میدهد او اکنون آماده است جهان را با نگاهی متفاوت تجربه کند.
کنار قبر، فرش کوچک همچنان بر زمین افتاده است. گلها از میان خاک سر برآوردهاند. در میانهٔ دشت، جامهای سفید بر پهنهٔ آبی میگردد و نوری از دورترین بخش آسمان تا نزدیکترین شکاف زمین امتداد یافته است.
درویش از کنار قبر گذشته است؛ این بار، برای آنکه آسمان را ببیند، زمین را از یاد نمیبرد.
اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر
عنوان سئو: خورشید نیستی؛ اثر ۳۴ درویش قمارباز | احمد رسام | گالری چارگوش
توضیحات متا: تفسیر اثر «خورشید نیستی» از احمد قلیزاده؛ پیوند قبر کوچک، دشت گلهای سرخ، درویش سپیدپوش و آسمان درون با الهام از غزل ۷۷۱ مولانا.
متن جایگزین تصویر: درویش سپیدپوش و پوشیده از گلهای سرخ در مرکز پهنهای آبی و ستارهگون، زیر خورشیدی طلایی؛ قبری کوچک و تکهای فرش سرخ میان گلها و سنگهای فیروزهای در پیشزمینه.
کلیدواژههای محوری: خورشید نیستی، درویش قمارباز، احمد قلیزاده، احمد رسام، گالری چارگوش، غزل ۷۷۱ مولانا، آسمان درون، تفسیر نقاشی عرفانی، فنا و دگرگونی، نیستی و هستی، خورشید عرفانی.
پیوندهای داخلی پیشنهادی: اثر ۳۳ «خاکستر بر باد»، اثر ۳۱ «مرگ ارادی»، اثر ۳۰ «خانهٔ آمادهٔ حضور» و صفحهٔ فصل چهارم «مرگ ارادی و فنا».
نکتهٔ مهم برای تداوم روایت فصل چهارم:
-
اثر ۳۱: دانه میشکافد؛ آغاز دگرگونی.
-
اثر ۳۲: درویش از اصرار بر هویت خود دست میکشد؛ آرامش درونی.
-
اثر ۳۳: صورتها میسوزند و میروند؛ روشنایی باقی میماند.
-
اثر ۳۴: افق نگاه تغییر میکند؛ آسمانی دیگر در دل همان جهان آشنا آشکار میشود.
-
-
برای آنکه آسمان را ببیند، زمین را از یاد نمیبرد.» این جمله هم تصویر را جمعبندی میکند و هم نشان میدهد درویش قرار نیست با انکار زندگی زمینی به تعالی برسد.
درویش قمارباز - اثر ۳۴
۳۴. خورشید نیستی
از افق عدم تا آسمانی دیگر
از مجموعهٔ صدگانهٔ «درویش قمارباز»
فصل چهارم: «مرگ ارادی و فنا»
اثر احمد قلیزاده «احمد رسام» | گالری چارگوش
شعر مولانا
عدم تو همچو مشرق، اجل تو همچو مغرب
سوی آسمان دیگر، که به آسمان نماند
مولانا، دیوان شمس، غزل ۷۷۱؛ مطابق متن گنجور. (ganjoor.net)
سرودهٔ احمد قلیزاده
نیست شو تا هست شوی در برِ آن شاه
نیستیست مراتب برِ خورشیدِ منور ماه
در «خاکستر بر باد»، درویش میانِ پرندگانِ افتاده و بالهای گشوده حرکت میکرد. روشنایی به شعلهای وابسته بودکه همزمان با سوختنِ شمع دوام میآورد؛ نوری نزدیک و آسیبپذیر در دلِ شب. اکنون منظره گشودهتر شده است. آسمان با خورشیدی بزرگ روشن میشود، زمین تا دامنههای دور امتداد مییابد و گلهای سرخ در سراسرِ بیابانپراکندهاند. بااینحال، نشانهٔ پایان از تصویر کنار نرفته است: قبری کوچک در پیشزمینه قرار دارد.
«خورشید نیستی» مخاطب را از کنارِ همین قبر به سوی وسعتِ تصویر میبرد. راهِ نگاه از خاکِ ترکخورده آغازمیشود، از پیکرهٔ درویش در میانِ پهنهای آبی میگذرد و به قرصِ درخشانِ بالای آسمان میرسد. پایان و گشودگی، دریک امتداد قرار گرفتهاند. قبر پایینِ تصویر است، اما آخرین نقطهٔ دیدن نیست.
درویش در این مرحله با پرسشی روبهرو میشود که از حفظِ صورتِ پیشین فراتر میرود: آیا آنچه پایان مینامم، تنهااز جایگاهی که اکنون در آن ایستادهام پایان به نظر میرسد؟ این پرسش به او پاسخِ آمادهای دربارهٔ ناشناختهنمیدهد؛ مرزِ نگاهش را آشکار میکند. تا اینجا میکوشید چیزهای بیشتری ببیند. اکنون باید به شیوهٔ دیدنِ خود نیزتوجه کند.
در پیشزمینه، آرامگاهی کوتاه با بدنهای از قطعاتِ خاکی و سنگمانند و نشانی ایستاده با سرِ گرد دیده میشود. سطحِ آن ساده و ناهموار است. نوشتهٔ خوانایی بر آن تشخیص داده نمیشود و نشانی برای تعیینِ هویتِ صاحبِ قبروجود ندارد. این بینامی، قبر را در روایتِ اثر به نشانهای عمومیتر از پایانِ صورت تبدیل میکند؛ جایی برای مکث دربرابرِ محدودیتِ تن و زمان.
اندازهٔ کوچکِ قبر در برابرِ پهنهٔ وسیعِ بیابان و آسمان، نقشِ تعیینکنندهای دارد. چشم میتواند پیرامونِ آن رابسنجد، ارتفاعش را دریابد و مرزش را دنبال کند. در برابر، آسمان از قاب فراتر میرود و گسترهٔ دشت به دوردستمیرسد. تصویر، اندازهپذیریِ یک جایگاه را کنارِ وسعتی قرار میدهد که بهآسانی در اختیارِ نگاه درنمیآید.
این تفاوتِ مقیاس، وزنِ عاطفیِ قبر را کم نمیکند. نزدیکیِ آن به مخاطب باعث میشود پیش از هر چیز با واقعیتِپایان روبهرو شویم. گلها، نور و حرکت در ادامهٔ همین مواجهه دیده میشوند. گشودگیِ اثر از کنارِ نشانهٔ فقدانمیگذرد و آن را با خود حمل میکند.
کنارِ قبر، تکهای فرشِ سرخ با نقشهای تیره و روشن افتاده است. لبههای آن ریشهدار و نامنظماند و با چینِمختصری روی زمین قرار گرفته. در این منظرهٔ وسیع، فرش اندازهای انسانی دارد؛ میتوان حضورِ دستی را تصور کردکه زمانی آن را گسترده، جمع کرده یا بر آن نشسته است. در خوانشِ روایی، این شیء یادگارِ زیستنی است که بهآداب، خانه، تماس و خاطره وابسته بوده است.
فرش در بسیاری از آثارِ «درویش قمارباز» به راه، زمین یا جامه تبدیل شده بود. اینجا در کنارِ قبر، به صورتِ قطعهایمحدود باقی مانده است. دیگر تمامِ مسیر را نمیپوشاند. جهان از اندازهٔ آن بزرگتر شده، اما نقش و رنگش هنوز درمنظره حضور دارند. گذشته از قاب بیرون انداخته نشده است؛ جایگاهِ تازهای در آن یافته است.
زمینِ اطراف، خشک و ترکخورده است. شکافها در پیشزمینه واضحاند و با دورشدن، در بافتِ گستردهٔ دشت محومیشوند. میانِ آنها سنگهایی با سطوحِ فیروزهای و لاجوردی و رگههای گرم دیده میشود. این رنگها، حافظهٔبصریِ مجموعه را نگه میدارند و در کنارِ فرش، پیوندِ منظرهٔ فراواقعی را با جهانِ ایرانیِ آثارِ احمد رسام برقرارمیکنند.
بر همین زمینِ خشک، گلهای سرخ تا افق پراکندهاند. نزدیکِ قبر، قامتِ ساقهها و شکلِ گلبرگها روشنتر دیدهمیشود؛ دورتر، سرخی به لکههایی بدل میشود که سراسرِ دشت را به هم پیوند میدهند. گلها شکافهای خاک رانپوشاندهاند. خشکی و رویش هر دو قابلِ دیدناند.
این همزمانی، تجربهٔ اثر پیشین را ادامه میدهد، اما لحنِ آن را تغییر میدهد. در «خاکستر بر باد»، گلها میانِپرندگانِ افتاده نشانههایی پراکنده از زندگی بودند. اینجا سرخیِ آنها به مقیاسِ منظره گسترش یافته است. آنچهپیشتر در گوشهوکنار باقی میماند، اکنون در سراسرِ میدانِ دید تکرار میشود. بااینهمه، زمین هنوز ترک دارد و قبرهمچنان در نزدیکترین بخشِ روایت ایستاده است.
در میانهٔ تابلو، پهنهای بزرگ و بیضیشکل با حلقههای آبیِ تیره دیده میشود. سطحِ آن کیفیتی آبگون دارد: روشناییرا بازمیتاباند و در نزدیکِ جامهٔ درویش، موجهای نرم دیده میشود. همزمان، نقاطِ ستارهمانند و عمقِ آبیِ آن،تصویری از آسمان را در دلِ زمین پدید میآورند.
این پهنه را نمیتوان به برکهای معمولی فروکاست. حلقههای متحدالمرکز، ژرفای تیره و درخششهای پراکنده، آن رابه فضایی میانِ آب، آسمان و گردونهای کیهانی تبدیل کردهاند. درست در جایی که انتظارِ ادامهٔ خاک داریم، عمقیدیگر گشوده شده است. زمین تنها سطحی برای ایستادن باقی نمانده؛ امکانِ دیدنِ وسعت را درونِ خود نشانمیدهد.
از این منظر، «آسمانی دیگر» در تابلو فقط بالای سرِ درویش قرار ندارد. آبیِ ژرف زیر و پیرامونِ او نیز به آسمانمیماند. بالا و پایین، با حفظِ تفاوتشان، به یکدیگر پاسخ میدهند. سالک برای روبهروشدن با وسعت، لزوماً نباید بهنقطهای دورتر در ارتفاع برسد؛ چیزی در کیفیتِ جایگاهِ فعلیِ او تغییر کرده است.
درویش در مرکزِ این پهنه ایستاده یا در حالِ گردش است. جامهٔ سفیدش به شکلی گسترده بر سطحِ آبی باز شده وبازوها در دو سوی تن گشودهاند. پیکره از پشت و اندکی از پهلو دیده میشود؛ چهره، مرکزِ شناسایی نیست. جهتِتن و سر، نگاه را به سوی روشناییِ بالا میبرد.
در مقایسه با جامهٔ فرسوده و تیرهٔ اثر سیوسوم، اینجا سپیدیِ پارچه آشکارتر است. گلهای سرخ بر سینه، پشت،آستینها و دامن پراکندهاند و گلبرگهایی نیز پیرامونِ پیکره در هوا دیده میشوند. تن، جامه و گل در یک حرکتِمشترک قرار گرفتهاند؛ مرزِ میانِ پوشیدنِ گل و شکفتنِ جامه عمداً نرم شده است.
گلهای دشت و گلهای جامه، درویش را به محیط پیوند میدهند. او در مرکزِ ترکیببندی قرار دارد، اما سرخیِ تنشدر سراسرِ زمین تکرار شده است. از این راه، تصویر اجازه نمیدهد مرکزیتِ بصریِ پیکره بیدرنگ به معنای برتریِ اوبر جهان خوانده شود. همان زندگی که پیرامونِ قبر میروید، بر جامهٔ او نیز حضور دارد.
دستها بازند و شیئی را در مشت نگه نداشتهاند. پس از فصلهایی که تاس، سکه، کشکول، زنجیر و جامه، نسبتِسالک را با داشتن و واگذاشتن آشکار میکردند، این گشودگی معنای بیشتری پیدا میکند. درویش در برابرِ روشنایی بانشانهای برای اثباتِ استحقاقِ خویش ظاهر نشده است. کیفیتِ حضورِ بدن، بارِ روایت را بر دوش دارد.
بالای تصویر، خورشیدی بزرگ و سفیدطلایی میدرخشد. پرتوهای باریک از پیرامونش به جهاتِ مختلف امتدادیافتهاند و در میانِ آنها نقاطِ نورانی پخش شدهاند. ابرهای حجیمِ روشن، در دو سوی آسمان بالا رفتهاند و فضایآبیِ مرکزی را مانند دهانهای گشوده در بر گرفتهاند.
از خورشید تا پیکره و از سطحِ آبی تا پیشزمینه، امتدادی از ذرات و بازتابِ طلایی دیده میشود. این محورِ روشن، سهفاصله را به یکدیگر وصل میکند: آسمانِ دور، حضورِ میانیِ درویش و خاکِ نزدیکِ مخاطب. چشم در امتدادِ آنحرکت میکند، اما تصویر جهتِ واحدی برای این جریان تعیین نمیکند؛ میتوان آن را تابشِ فرودآمده دید یا مسیریکه نگاه در آن بالا میرود.
عنوانِ «خورشید نیستی» در اینجا حضوری مستقیم و تصویری پیدا میکند. خورشید تنها استعارهای در نامِ اثرنیست؛ روشنترین عنصرِ تابلوست. در مقابل، نیستی به شکلِ شیئی مستقل دیده نمیشود. حضورش از نسبتِ قبر،صورتِ محدودِ تن و وسعتِ گشودهٔ منظره فهمیده میشود. تصویر برای چیزی که دیده نمیشود، رابطه میسازد.
بیتِ مولانا نیز با مشرق و مغرب، آمدن و رفتن را در زبانی آسمانی بیان میکند و سپس از آسمانی سخن میگوید کهبه آسمانِ آشنا نمیماند. در بیتِ بعد، جهتِ این جستوجو صریحتر میشود:
ره آسمان درون است، پر عشق را بجنبان
پر عشق چون قوی شد، غم نردبان نماند
این ادامه، راهِ خواندنِ تصویر را روشن میکند: افقِ عرفانیِ غزل به جابهجایی در فضای قابلِ اندازهگیری محدودنیست؛ عشق و درون، جهتِ سفر را تعیین میکنند. (ganjoor.net)
در تابلوی احمد قلیزاده، پهنهٔ ستارهگونِ میانِ زمین، ترجمانی هنری برای همین تغییرِ جهت فراهم میآورد. منظرهبه مخاطب میگوید وسعت را تنها در دورشدن جستوجو نکند. آنچه زیرِ پای درویش گشوده شده، در همان بیابانیقرار دارد که قبر، فرش و سنگها نیز در آناند. جهانِ آشنا حذف نشده؛ نسبتهای درونِ آن دگرگون شدهاند.
از همین رو، حضورِ قبر به معنای ارائهٔ تصویری قطعی از جهانِ پس از مرگ نیست. اثر، در چارچوبِ سفرِ نمادینِدرویش، مرزِ فهمِ او را به پرسش میگیرد. سالک تا پیش از این، پایانِ یک صورت را با بستهشدنِ تمامِ افق یکیمیگرفت. اکنون در برابرِ منظرهای ایستاده که پایان و گشودگی را همزمان نشان میدهد.
سرودهٔ احمد رسام نیز با عبارتِ «نیست شو تا هست شوی» به همین آستانه نزدیک میشود. در زبانِ این مجموعه،چنین دعوتی به کاستن از سلطهٔ تعریفی بسته از خویش مربوط است؛ تعریفی که میخواهد پیش از هر تجربه بداندچه چیزی باید ببیند و چه نتیجهای باید بگیرد. شعرِ شخصیِ هنرمند، پاسخِ او به تجربهٔ فناست و در کنارِ شعرِ مولانا،جایگاهِ مستقلی دارد.
در خوانشِ معاصر، «خورشید نیستی» میتواند لحظهای را روایت کند که انسان درمییابد نقشهٔ ذهنیِ او با تمامِجهان برابر نیست. ممکن است سالها خود را با یک توانایی، رابطه، موقعیت یا نقش شناخته باشد. وقتی آن صورتتغییر میکند، احساس میکند هیچ راهی باقی نمانده است؛ درحالیکه آنچه پایان یافته، شاید یکی از راههای آشنایشناختنِ خود باشد.
این امکان، دشواریِ تغییر را از میان نمیبرد. قبر و خاکِ ترکخورده، در متنِ تصویر باقیاند. اثر از مخاطبنمیخواهد فقدان را کوچک بشمارد؛ مجال میدهد در کنارِ آن، چیزی را ببیند که هنوز در تعریفِ پیشین جانمیگرفت. روشناییِ تازه زمانی معنا پیدا میکند که چشم، زمین را نیز دیده باشد.
تفاوتِ این اپیزود با «مرگ ارادی» نیز در همینجاست. در اثر سیویکم، دانه آغازِ شکافتنِ پوسته را نشان میداد. اینجا پرسش به میدانِ دید منتقل شده است: پس از گشودنِ پوسته، جهان چگونه دیده میشود؟ درویش تنها شکلِخود را تغییر نمیدهد؛ جایگاهِ خود را در میانِ زمین، آسمان و ناشناخته از نو میسنجد.
«خورشید نیستی» در مجموعهٔ گالری چارگوش، رسیدنِ قطعی به پایانِ سلوک را اعلام نمیکند. دستهای باز، آغازِدریافتاند؛ پیکره هنوز در میانهٔ راه است. خورشید، وسعتِ پیشِ رو را روشن میکند، اما سالک باید بیاموزد در اینروشنایی چگونه ببیند، چگونه بماند و چگونه دوباره از آن منزلتی برای خویش نسازد.
کنارِ قبر، فرشِ کوچک همچنان افتاده است. گلها از میانِ خاک سر برآوردهاند. در میانهٔ دشت، جامهای سفید بر آبیِژرف میگردد و نوری از دورترین بخشِ تصویر تا نزدیکترین شکافِ زمین امتداد مییابد. راه، از کنارِ پایان میگذرد ودر چشمِ درویش ادامه پیدا میکند.
او از کنارِ قبر گذشته است؛ این بار، برای آنکه آسمان را ببیند، زمین را از یاد نمیبرد.
اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر
- عنوان صفحه: خورشید نیستی؛ اثر ۳۴ درویش قمارباز | احمد رسام | گالری چارگوش
- توضیحات متا: تفسیر «خورشید نیستی»، اثر احمد قلیزاده؛ پیوند قبر کوچک، دشت گلهای سرخ و درویشسپیدپوش با آسمان درون در غزل ۷۷۱ مولانا.
- متن جایگزین تصویر: درویش سپیدپوشِ پوشیده از گلهای سرخ در مرکز پهنهای آبی و ستارهگون، زیر خورشیدطلایی؛ قبری کوچک و فرش سرخ میان گلها و سنگهای فیروزهای در پیشزمینه.
- کلیدواژههای محوری: خورشید نیستی، درویش قمارباز، احمد قلیزاده، احمد رسام، گالری چارگوش، غزل ۷۷۱مولانا، آسمان درون، تفسیر نقاشی عرفانی، فنا و دگرگونی.
- پیوندهای داخلی پیشنهادی: اثر ۳۳ «خاکستر بر باد»، اثر ۳۱ «مرگ ارادی»، اثر ۳۰ «خانهٔ آمادهٔ حضور» وصفحهٔ فصل «مرگ ارادی و فنا».

