دسته‌بندی: تابلو درویش قمارباز
نوع کاربرد:دیواری تک نسخه
جنس:بوم متالایز صدفی
ویژگی‌های مقاومتی:مقاوم در برابر آب، نور و زمان
ویژگی‌های نظافتی:قابلیت نظافت آسان
تابلوی مفهومی «خاکستر بر باد»؛ تصویر کبوتر های سوخته بال در فنا و ناپایداری اثر 33 در مجموعه درویش قمارباز گالری چارگوش
Conceptual Artwork: Ashes on the Wind — The Transience of Being
سایز
نوع اجرای تابلو
ضمانت مادام العمر Life Time گالری چارگوش
مشخصات
نوع کاربرد
دیواری تک نسخه
جنس
بوم متالایز صدفی
ویژگی‌های مقاومتی
مقاوم در برابر آب، نور و زمان
ویژگی‌های نظافتی
قابلیت نظافت آسان
تعدادتکه
یک تکه
تعداد نسخه
5 نسخه Limited edition
نوع بوم
متالایز ایتالیایی
گارانتی
مادام العمر Life Time
توضیحات
اثر هنری عرفانی کبوتر های سوخته «خورشید نیستی» نور شمع درویش در قلمرو فنا اثر 33 در مجموعه درویش قمارباز گالری چارگوش
این اثر از نظر مفهومی یکی از نقاط مهم فصل چهارم است؛ چون در دو اثر قبلی، درویش از پوستهٔ پیشین عبور کرده و حضور تازه‌ای را تجربه کرده بود. اما اینجا با مسئله‌ای عمیق‌تر روبه‌رو می‌شود: وقتی صورت‌ها از میان می‌روند، چه چیزی از انسان باقی می‌ماند؟
نکتهٔ مهم این اثر، هم‌زمانی سوگ و امید است؛ پرندگان افتاده در کنار پرندگان در حال پرواز، گل‌های سرخ در میان سنگ‌های شکسته و شمعی که هم‌زمان با سوختن، روشنایی می‌بخشد.
۳۳. خاکستر بر باد
صورت تن می‌رود؛ صورت جان می‌ماند
از مجموعهٔ صدگانهٔ «درویش قمارباز»
فصل چهارم: «مرگ ارادی و فنا»
اثر احمد قلی‌زاده «احمد رسام» | گالری چارگوش
شعر مولانا
این صورت تن رفته و آن صورت جان مانده
ای صورت جان باقی وی صورت تن فانی
مولانا، دیوان شمس، غزل ۲۵۷۳
سرودهٔ احمد قلی‌زاده
خاکسترِ ما را به برِ باد سپارید
در کوی خراباتِ فنا نام گذارید
در اثر پیشین، «آرامش نگون‌سار»، درویش صورت رهاشدهٔ خویش را پشت سر گذاشته بود. کفن سفید بر زمین باقی مانده و در سینهٔ او منظره‌ای روشن گشوده شده بود؛ نشانه‌ای از اینکه با کناررفتن اصرار بر حفظ ظاهر، امکان حضور درونی پدید می‌آید. اکنون در اثر سی‌وسوم، این مسیر با پرسشی دشوارتر ادامه پیدا می‌کند: وقتی صورت‌های زندگی فرسوده و ناپایدار می‌شوند، چه چیزی می‌تواند معنای ادامه‌دادن را حفظ کند؟
«خاکستر بر باد» این پرسش را در منظره‌ای آکنده از پرندگان افتاده، سنگ‌های شکسته، گل‌های سرخ و درویشی چرخان پیش می‌کشد. در پایین تصویر، نشانه‌های فروافتادن و زوال دیده می‌شوند؛ اما بالاتر، پرندگان همچنان پرواز می‌کنند. در میان این دو وضعیت، درویش با جامه‌ای فرسوده حرکت می‌کند و شمعی روشن در جایگاه سر و کلاه او می‌سوزد.
شمع روشن، مهم‌ترین نماد مرکزی تابلو است. شعله‌ای کشیده و طلایی دارد، موم از بدنه‌اش جاری شده و دودی پیچان از بالای آن به سوی تاریکی حرکت می‌کند. شمع در همان لحظه‌ای که می‌سوزد و مادهٔ وجودی‌اش کاهش می‌یابد، روشنایی تولید می‌کند. این تصویر، معنای مهمی را آشکار می‌سازد: گاهی چیزی برای بخشیدن نور، ناگزیر از تغییر صورت خود است.
عنوان «خاکستر بر باد» نیز در همین معنا شکل می‌گیرد. هنوز همه‌چیز به خاکستر تبدیل نشده است؛ شعله همچنان روشن است، پرندگانی در آسمان پرواز می‌کنند و گل‌هایی از میان زمین شکسته سر برآورده‌اند. اثر در میانهٔ یک رخداد قرار دارد؛ جایی که پایان و ادامه هم‌زمان حضور دارند و نمی‌توان آن‌ها را به دو قلمرو کاملاً جدا تقسیم کرد.
زمین گستردهٔ پیش‌زمینه از قطعات فیروزه‌ای، لاجوردی، خاکستری و تیره ساخته شده است. سنگ‌های شکسته، شکاف‌ها، خرده‌ریزها و پرهای پراکنده، سطحی را شکل داده‌اند که انسجام پیشین خود را از دست داده است. رنگ‌های درخشان و آشنای جهان تصویری مجموعه همچنان حضور دارند، اما دیگر در قالب سطحی یکپارچه و باشکوه دیده نمی‌شوند.
این زمین را می‌توان تصویری از جهانی دانست که با وجود زیبایی و ارزش، از آسیب و فرسودگی مصون نمانده است. شکستگی‌ها رنگ فیروزه‌ای را از بین نبرده‌اند و رنگ‌های زیبا نیز نمی‌توانند شکستگی‌ها را پنهان کنند. اثر مخاطب را با هم‌زمانی زیبایی و رنج روبه‌رو می‌کند؛ با این امکان که بتوان جهان را دوست داشت، بی‌آنکه ناپایداری و آسیب‌های آن را انکار کرد.
بر این زمین، پرندگان بسیاری افتاده‌اند. بال‌های بعضی باز مانده و بدن برخی به پهلو قرار گرفته است. پرهای روشن آن‌ها با لکه‌ها و ذرات تیره درآمیخته‌اند. سکون این پرندگان در تضاد با پرندگانی قرار می‌گیرد که در بخش بالایی تصویر پرواز می‌کنند.
پرنده معمولاً نماد توان برخاستن و حرکت است؛ اما هنگامی که بال‌هایش بر زمین می‌مانند، فقدان از طریق همان چیزی بیان می‌شود که زمانی امکان پرواز را فراهم می‌کرد. تابلو فاصلهٔ دردناک میان توانایی پرواز و وضعیت فروافتادگی را به نمایش می‌گذارد.
بااین‌حال، پرندگان آسمان نیز کاملاً از آثار تیرگی و گذر زمان جدا نیستند. پیرامون بال‌های آن‌ها ذرات تیره و درخشش‌های پراکنده دیده می‌شود. بنابراین، پرواز در این اثر به معنای رهایی ساده و بی‌هزینه از تمام رنج‌ها نیست. امکان حرکت همچنان وجود دارد، اما گذشته و آثار آن به‌سادگی محو نمی‌شوند.
در میان سنگ‌ها و پیکرهای افتاده، گل‌های سرخ روییده‌اند. ساقه‌های باریک و قامت رو به بالای آن‌ها، حرکت کوچکی را از دل زمین آغاز می‌کند. این گل‌ها مانع از آن می‌شوند که پیش‌زمینه تنها به صحنه‌ای از زوال و فقدان تبدیل شود. سرخی آن‌ها می‌تواند هم یادآور سوگ باشد و هم نشانهٔ ادامهٔ حیات. گل‌ها فقدان را جبران نمی‌کنند؛ بلکه در کنار آن، امکان دیگری برای ماندن و ادامه‌دادن نشان می‌دهند.
جامهٔ درویش نیز همین کشمکش را در مقیاس پیکرهٔ انسانی تکرار می‌کند. دامنی سرخ با نقوش پیچیده و رنگ‌های تیره پیرامون او در حال چرخش است. نقش‌ونگار آن یادآور فرش ایرانی است، اما لبه‌های پارچه سوراخ، پاره و رشته‌رشته شده‌اند. بخش‌هایی از جامه به نوارهای باریک و قطعات پراکنده تبدیل می‌شوند.
در این تابلو، نقش فرش از سطح زمین به پوشش درویش انتقال یافته است. حافظهٔ نقش و میراث فرهنگی همچنان بر تن باقی مانده، حتی اگر بافت نگهدارندهٔ آن فرسوده شود. این تصویر پرسشی دربارهٔ نسبت انسان با گذشته مطرح می‌کند: وقتی دیگر نمی‌توانیم تمام صورت‌های آشنای زندگی را حفظ کنیم، چه چیزی از آن‌ها همراه ما باقی می‌ماند؟
رشته‌های سرخ از جامه به اطراف امتداد یافته‌اند و مسیر گردش درویش را آشکار می‌کنند. او از جهانی بی‌تاریخ آغاز نکرده است؛ حرکتش همچنان با نشانه‌هایی همراه است که زمانی او را پوشانده و تعریف کرده‌اند.
در جایگاه سر درویش، به‌جای چهره، شمعی روشن قرار گرفته است. این جابه‌جایی مرکز توجه را از هویت فردی به کیفیت حضور منتقل می‌کند. مخاطب کمتر به دنبال شناختن شخصیت درویش است و بیشتر با این پرسش روبه‌رو می‌شود که چگونه در میان چنین زمینی همچنان روشن و در حرکت باقی مانده است.
موم روان‌شدهٔ شمع، زمان را به عنصری قابل مشاهده تبدیل می‌کند. قطره‌های موم از گذشت زمان خبر می‌دهند و نشان می‌دهند که شمع برای روشنایی‌بخشیدن باید صورت خود را تغییر دهد. این ویژگی با بیت مولانا ارتباط پیدا می‌کند؛ جایی که صورت تن فانی و صورت جان باقی معرفی می‌شود.
البته مفهوم «صورت جان» در شعر مولانا فراتر از ماندگاری خاطره یا اثر اجتماعی انسان است. شاعر از حقیقتی روحانی سخن می‌گوید که بقای آن را در برابر زوال تن قرار می‌دهد. شمع، دود و پرندگان در تابلو زمینه‌ای تصویری برای تأمل در این مفهوم فراهم می‌کنند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی معادل کامل جان در معنای عرفانی شعر نیستند.
دود روشن از بالای شمع به سمت تاریکی می‌پیچد. شکل آن دائماً تغییر می‌کند و مرزهایش در فضای اطراف محو می‌شوند. در مقابل، شعله کوچک‌تر و متمرکزتر است. یکی روشنایی فشرده را نشان می‌دهد و دیگری پراکندگی حاصل از سوختن را. این تصویر با سرودهٔ اختصاصی احمد قلی‌زاده پیوند پیدا می‌کند:
«خاکسترِ ما را به برِ باد سپارید»
در این سروده، نگه‌داشتن جای خود را به سپردن می‌دهد. خاکستر می‌تواند نشانهٔ صورتی باشد که دیگر ضرورتی برای حفظ اجباری آن وجود ندارد و باد، امکان رهاشدن از جایگاه ثابت و پراکندگی در گستره‌ای وسیع‌تر است.
مصراع دوم، «در کوی خراباتِ فنا نام گذارید»، نیز با مسئله‌ای اساسی در مجموعهٔ درویش قمارباز ارتباط دارد: سرنوشت نام و هویت پس از کناررفتن میل به ماندگاری و تثبیت خویشتن. اینجا نام دیگر نشانهٔ برتری و اعتبار نیست؛ بلکه در قلمرو فنا قرار می‌گیرد، جایی که حتی ادعای مالکیت بر هویت نیز زیر سؤال می‌رود.
در بالای سمت چپ تابلو، ماهی روشن در آسمان تاریک دیده می‌شود. نور آن در مقایسه با شعلهٔ شمع آرام‌تر و سردتر است. شمع در نزدیکی درویش قرار دارد و تغییر ماده را آشکار می‌کند؛ ماه در فاصله‌ای دور، بخشی از وسعت شب را روشن نگه می‌دارد. این دو منبع نور، روشنایی نزدیک و دور را در کنار یکدیگر قرار می‌دهند.
ماه رنج زمین را از میان نمی‌برد. پرندگان افتاده همچنان دیده می‌شوند و سنگ‌ها همچنان شکسته‌اند. بااین‌حال، حضور آن اجازه نمی‌دهد شب تنها با تاریکی تعریف شود. در کنار شعلهٔ آسیب‌پذیر شمع، روشنایی دیگری نیز در جهان باقی مانده است.
در خوانشی انسانی و معاصر، این اثر می‌تواند به تجربهٔ پایان یک دوره از زندگی مربوط شود؛ زمانی که نقشی از دست می‌رود، رابطه‌ای تغییر می‌کند یا تعریفی قدیمی از خود دیگر پاسخ‌گوی نیازهای انسان نیست. بااین‌حال، تمام آموخته‌ها و ارزش‌های آن دوره نیز از بین نمی‌روند. گاهی دشوارترین بخش عبور، تشخیص همین تفاوت است: چه چیزی واقعاً پایان یافته و چه چیزی هنوز در شیوهٔ دیدن و زیستن ما ادامه دارد؟
«خاکستر بر باد» اجازه نمی‌دهد هر فقدانی را به‌سرعت به پیامی امیدوارکننده تبدیل کنیم. پرندگان افتاده و سنگ‌های شکسته همچنان در تصویر حضور دارند و سوگ از میدان بیرون رانده نمی‌شود. گل‌ها و پروازها در کنار فروافتادگی دیده می‌شوند؛ بدون آنکه یکی دیگری را انکار کند.
درویش نیز کسی نیست که رنج جهان را پشت سر گذاشته باشد. جامه‌اش فرسوده است و شمعی که جایگاه سر او را گرفته، هم‌زمان با روشنایی در حال سوختن است. حضور او از دل آسیب‌پذیری شکل می‌گیرد؛ گویی ادامه‌دادن از شناختن آنچه هنوز باقی مانده آغاز می‌شود: نوری که هنوز می‌توان دید، حرکتی که هنوز ممکن است و گلی که میان سنگ‌ها روییده است.
در مسیر فصل چهارم، اثر سی‌ویکم شکافتن پوسته و آغاز دگرگونی را نشان داد؛ اثر سی‌ودوم ماندن در حضور تازه و رهایی از ادعای خود را به تصویر کشید؛ اکنون اثر سی‌وسوم از سالک می‌پرسد چگونه می‌تواند ناپایداری صورت‌ها را بپذیرد، بی‌آنکه تمام حقیقت زندگی را به آن‌ها محدود کند.
«خاکستر بر باد» دربارهٔ آن چیزی است که پس از فروپاشی صورت‌ها باقی می‌ماند؛ روشنایی‌ای که برای ادامه‌داشتن، الزاماً به حفظ شکل پیشین خود نیاز ندارد.
جامه رشته‌رشته می‌شود، دود در شب می‌پیچد و پرندگان همچنان میان زمین و آسمان حضور دارند. درویش هنوز روشن است، اما روشنایی‌اش دیگر در حفظ صورت پیشین خلاصه نمی‌شود.
اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر
عنوان سئو: خاکستر بر باد؛ اثر ۳۳ درویش قمارباز | احمد رسام | گالری چارگوش
توضیحات متا: تفسیر اثر «خاکستر بر باد» از احمد قلی‌زاده؛ روایتی از شمع و فنا، پرندگان افتاده، گل‌های سرخ و بقای صورت جان در پیوند با غزل ۲۵۷۳ مولانا.
متن جایگزین تصویر: درویشی با جامهٔ سرخ و پاره در حال چرخش، با شمعی روشن در جایگاه سر، میان پرندگان افتاده و گل‌های سرخ بر زمینی از سنگ‌های فیروزه‌ای و لاجوردی شکسته؛ پرندگانی نیز زیر نور ماه پرواز می‌کنند.
کلیدواژه‌های محوری: خاکستر بر باد، درویش قمارباز، احمد قلی‌زاده، احمد رسام، گالری چارگوش، صورت جان، غزل ۲۵۷۳ مولانا، شمع و فنا، نماد پرنده، مرگ ارادی، خرابات فنا، عرفان ایرانی.
پیوندهای داخلی پیشنهادی: اثر ۳۲ «آرامش نگون‌سار»، اثر ۳۱ «مرگ ارادی»، اثر ۸ «پروانهٔ خاکستر» و صفحهٔ فصل چهارم «مرگ ارادی و فنا».
نکتهٔ مهم برای انسجام فصل چهارم: در این سه اثر، مسیر درویش به‌تدریج عمیق‌تر می‌شود:
-
اثر ۳۱ ـ مرگ ارادی: شکستن پوسته و آغاز دگرگونی.
-
اثر ۳۲ ـ آرامش نگون‌سار: رهایی از وابستگی به هویت پیشین و حتی ادعای رهایی.
-
اثر ۳۳ ـ خاکستر بر باد: پذیرش ناپایداری صورت‌ها و کشف معنای ماندگارتر زندگی.
-
-
«روشنایی برای باقی‌ماندن، الزاماً به حفظ صورت پیشین خود نیاز ندارد.» این جمله می‌تواند یکی از کلیدهای فهم ادامهٔ فصل چهارم باشد.
نقد و بررسی
درویش قمارباز - اثر ۳۳
۳۳. خاکستر بر باد
صورت تن می‌رود؛ صورت جان می‌ماند
از مجموعهٔ صدگانهٔ «درویش قمارباز»
فصل چهارم: «مرگ ارادی و فنا»
اثر احمد قلی‌زاده «احمد رسام» | گالری چارگوش
شعر مولانا
این صورت تن رفته و آن صورت جان مانده
ای صورت جان باقی وی صورت تن فانی
مولانا، دیوان شمس، غزل ۲۵۷۳؛ مطابق متن گنجور. (ganjoor.net)
سرودهٔ احمد قلی‌زاده
خاکسترِ ما را به برِ باد سپارید
در کوی خراباتِ فنا نام گذارید
در اثر پیشین، درویش کنارِ صورتِ رهاشدهٔ خویش ایستاده بود. پارچهٔ سفید بر فرش مانده و در سینهٔ او منظره‌ایروشن گشوده شده بود؛ گویی با کم‌شدنِ اصرار بر حفظِ ظاهر، جایی برای حضور پیدا شده است. اکنون راه به شبیمی‌رسد که این آرامش را با پرسشی دشوارتر روبه‌رو می‌کند: وقتی فرسودگی را در جهانِ پیرامون می‌بینیم، چه چیزیهنوز می‌تواند ما را به ادامهٔ حضور فرا بخواند؟
«خاکستر بر باد» این پرسش را در منظره‌ای گسترده از پرندگانِ افتاده، سنگ‌های شکسته، گل‌های سرخ و پیکره‌ایچرخان پیش می‌کشد. زمین، نشانه‌های فروافتادن را در خود جمع کرده است؛ بالاتر، پرندگان همچنان پرواز می‌کنند. در میانِ این دو وضعیت، درویش با جامه‌ای فرسوده حرکت می‌کند و شمعی روشن در جایگاهِ سر و کلاه او می‌سوزد.
شمعِ این تصویر خاموش نیست. شعله‌ای کشیده و طلایی دارد، موم از بدنه‌اش پایین آمده و دودی پیچان از بالای آنبه تاریکی می‌رود. این روشن‌بودن، معنای روایت را تغییر می‌دهد: تابلو تنها دربارهٔ بازماندهٔ یک روشناییِ پایان‌یافتهنیست؛ لحظه‌ای را نشان می‌دهد که روشنایی و تحلیل‌رفتنِ ماده هم‌زمان اتفاق می‌افتند. شمع در همان حالی کهشکلش تغییر می‌کند، نور می‌دهد.
از همین‌جا، عنوانِ «خاکستر بر باد» کیفیتی ناتمام پیدا می‌کند. همه‌چیز به خاکستر تبدیل نشده است. هنوز شعلههست، هنوز بالی در هوا باز می‌شود و هنوز گل‌هایی از میانِ زمینِ شکسته سر برآورده‌اند. تصویر در میانهٔ رخدادایستاده است؛ جایی که پایان و ادامه را نمی‌توان به دو قلمروِ کاملاً جدا تقسیم کرد.
درویش در بخشِ میانیِ رو به بالای تابلو قرار دارد. پیش‌زمینهٔ وسیع، پیش از رسیدنِ نگاه به او، مخاطب را از میانِقطعاتِ سنگ و پیکرِ پرندگان عبور می‌دهد. این فاصله اهمیت دارد. چشم نمی‌تواند بی‌درنگ به شعله پناه ببرد وزمین را نادیده بگیرد. باید ابتدا با آنچه فروافتاده روبه‌رو شود، سپس مسیرِ قامتِ درویش را تا روشنایی دنبال کند.
زمین از قطعاتی به رنگِ فیروزه‌ای، لاجوردی، خاکستری و تیره ساخته شده است. برخی قطعات مانند سنگ‌هایشکسته‌اند و برخی یادآورِ سطحی موزاییکی که انسجامِ پیشینش را از دست داده است. میان آن‌ها شکاف‌ها،خرده‌ریزها، پرهای پراکنده و ذراتِ روشن دیده می‌شود. رنگ‌های آشنا و درخشانِ مجموعه هنوز حضور دارند، امااین بار در سطحی یکپارچه و باشکوه جمع نشده‌اند.
در خوانشِ هنریِ اثر، این زمین می‌تواند صورتِ جهانی باشد که همچنان ارزش و زیبایی دارد، بااین‌حال از آسیب وفرسودگی برکنار نمانده است. شکستن، رنگِ فیروزه‌ای را از آن نگرفته؛ رنگ نیز شکستگی را پنهان نکرده است. احمدرسام مخاطب را در برابرِ هم‌زمانیِ این دو قرار می‌دهد: می‌توان چیزی را زیبا دید و در همان حال، به رنج و ناپایداریِآن وفادار ماند.
بر این زمین، پرندگانِ بسیاری افتاده‌اند. بال‌های بعضی باز مانده، بدنِ برخی به پهلو قرار گرفته و پرهای روشنشان بالکه‌ها و ذراتِ تیره درآمیخته است. سکونِ آن‌ها در برابرِ پروازِ پرندگانِ بالای تصویر قرار می‌گیرد. این تقابل،سنگین‌ترین بارِ عاطفیِ تابلو را حمل می‌کند.
پرنده معمولاً با امکانِ برخاستن شناخته می‌شود. وقتی همان بال بر زمین می‌ماند، فقدان از طریقِ چیزی بیانمی‌شود که زمانی توانِ حرکت داشته است. اثر از این ظرفیت استفاده می‌کند، بی‌آنکه لازم باشد هر پرنده را بهشخص، واقعه یا معنایی تاریخی نسبت دهیم. آنچه پیش چشم است، فاصلهٔ دردناکِ میانِ قابلیتِ پرواز و وضعیتِفروافتادگی است.
بااین‌حال، پرندگانِ آسمان نیز کاملاً پاک و جدا از زمین نیستند. در پیرامونِ بال‌هایشان تیرگی، ذرات و درخشش‌هایکوچک دیده می‌شود. گویی بالا رفتن، همهٔ آثارِ گذر را از آن‌ها نزدوده است. این جزئیات اجازه نمی‌دهد آسمان را بهتصویری آسان از رهاییِ بی‌هزینه تبدیل کنیم. پرواز در همین جهان رخ می‌دهد؛ جهانی که زمینِ آن از یاد نرفته است.
می‌توان در خوانشی عرفانی، پرندگانِ برخاسته را با سبک‌شدن و عبور از محدودیتِ صورت پیوند داد. اما تصویرنشان نمی‌دهد که هر پرندهٔ افتاده، عیناً به یکی از پرندگانِ پروازکننده تبدیل شده است. نیرویِ اثر در هم‌نشینیِ ایندو وضعیت است: چشم، سکون را می‌بیند و هم‌زمان امکانِ حرکت را از دست نمی‌دهد.
میانِ پیکرها و سنگ‌ها، دسته‌هایی از گل‌های سرخ روییده‌اند. قامتِ باریکِ ساقه‌ها و شکلِ رو به بالای گل‌ها، حرکتِکوچکی را از زمین آغاز می‌کند؛ حرکتی کم‌دامنه‌تر از پرواز، اما پابرجاتر در تماس با خاک. گل‌ها در سراسرِ پیش‌زمینهو اطرافِ درویش تکرار می‌شوند و مانع از آن می‌شوند که سطحِ زمین تنها به میدانِ زوال تبدیل شود.
سرخیِ آن‌ها، در این بافت، می‌تواند هم یادآورِ سوگ باشد و هم نشانهٔ ادامهٔ حیات. لازم نیست این دو معنا یکیدیگری را کنار بزند. گاه گل در کنارِ فقدان می‌روید و درست به همین دلیل، حضورش عاطفی‌تر می‌شود. زندگیِ تازه،آنچه از دست رفته را جبرانِ کامل نمی‌کند؛ در کنارِ آن، امکانِ دیگری برای ماندن پدید می‌آورد.
جامهٔ درویش نیز همین کشمکش را در مقیاسِ تن تکرار می‌کند. پارچه‌ای سرخ با نقش‌های پیچیده و رنگ‌های تیره،به شکلِ دامنی گسترده پیرامونِ او چرخیده است. نقش‌ونگارِ آن یادآورِ زبانِ فرش ایرانی است، اما لبه‌ها سوراخ، پارهو رشته‌رشته شده‌اند. بخش‌هایی از جامه به نوارهای باریکِ سرخ و قطعاتِ پراکنده می‌رسند.
در این اثر، فرشِ آشنا بیش از آنکه زیرِ پای سالک قرار گرفته باشد، به پوششِ او نزدیک شده است. حافظهٔ نقش بر تنباقی است، حتی وقتی بافتِ نگهدارندهٔ آن فرسوده می‌شود. می‌توان این تصویر را پرسشی دربارهٔ نسبتِ میراث ودگرگونی دانست: چه چیزی از یک صورتِ آشنا همراهِ ما می‌ماند، وقتی دیگر نمی‌توانیم تمامِ آن صورت رادست‌نخورده حفظ کنیم؟
رشته‌های سرخ از جامه به اطراف امتداد یافته‌اند و جهتِ گردش را آشکار می‌کنند. این رشته‌ها در نگاهِ روایی، بقایایپیوندهایی‌اند که هنوز کاملاً گسسته نشده‌اند. درویش از جهانی بی‌تاریخ آغاز نمی‌کند. حرکتش با چیزهایی همراهاست که زمانی او را پوشانده و تعریف کرده‌اند.
چهرهٔ او زیرِ ساختارِ شمع‌گونِ سر دیده نمی‌شود. به جای آنکه صورت، شخصیت را به ما معرفی کند، شعله و حالتِبدن این کار را انجام می‌دهند. این جابه‌جایی، مرکزِ توجه را از شناساییِ فرد به کیفیتِ حضور می‌برد. مخاطب کمترمی‌پرسد این شخص چه کسی است و بیشتر با این پرسش روبه‌رو می‌شود که چگونه در میانِ چنین زمینی هنوزایستاده و در حرکت است.
مومِ روان بر بدنهٔ شمع، زمان را قابلِ دیدن می‌کند. روشنایی در تصویری ثابت ثبت شده، اما قطره‌های موم ازگذشتن خبر می‌دهند. شمع نمی‌تواند بدونِ تغییرِ صورتِ خویش همان‌گونه بماند. این ویژگی، پیوندِ آن را با بیتِمولانا تقویت می‌کند: آنچه حاملِ روشنایی است، صورتِ پایداری ندارد.
بااین‌حال، معنای عرفانیِ «صورتِ جان» از مثالِ موم و شعله فراتر می‌رود. مولانا در بیتِ منتخب، بقای جان را دربرابرِ فنای تن قرار می‌دهد. در بافتِ غزل نیز از حیاتِ پنهان در پردهٔ خاک، جانِ پران و عطای الهی سخن می‌گوید؛شمع نیز در یکی از ابیاتِ بعدی حضور دارد. بنابراین، افقِ شعر به ماندنِ خاطره یا اثرِ اجتماعیِ انسان محدودنمی‌شود؛ سخن از حقیقتی روحانی است که شاعر آن را فراتر از زوالِ تن می‌بیند. (ganjoor.net)
تابلو این افق را به زبانِ ماده، نور و حرکت نزدیک می‌کند. تودهٔ موم کاهش می‌یابد، دود شکل می‌گیرد و روشنایی درفضای اطراف اثر می‌گذارد. این عناصر، زمینهٔ تأمل دربارهٔ صورت و جان‌اند؛ هیچ‌یک به‌تنهایی معادلِ کاملِ جان درشعر نیستند. دود را نمی‌توان صرفاً خودِ روح نامید، همان‌گونه که پرندهٔ سفید تنها یک معنای ثابت ندارد. ارزشِنمادها در رابطه‌ای است که با یکدیگر و با شعر می‌سازند.
دودِ روشن از بالای شمع به سوی بخشِ بالاییِ تصویر می‌پیچد. شکلش مدام تغییر می‌کند؛ مرزهایش نرم‌اند و درتیرگی حل می‌شوند. در مقابل، شعله کوچک‌تر و متمرکزتر است. یکی حضورِ فشردهٔ نور را نشان می‌دهد و دیگریپراکندگیِ اثرِ سوختن را. عنوانِ «خاکستر بر باد» به این پراکندگی نزدیک می‌شود: لحظه‌ای که بازمانده‌ها دیگر درظرفِ نخستینِ خود جمع نمی‌مانند.
سرودهٔ احمد قلی‌زاده، با خطابِ «بسپارید»، همین حرکت را به زبانِ انسانی می‌آورد. در آن، نگه‌داشتنِ بازمانده جایخود را به سپردن می‌دهد. در خوانشِ این مجموعه، خاکستر می‌تواند نشانهٔ صورتی باشد که دیگر لازم نیست بااصرار حفظ شود. باد، امکانِ خارج‌شدن از جایگاهِ ثابت و پراکنده‌شدن در گستره‌ای بزرگ‌تر است.
مصراعِ «در کوی خراباتِ فنا نام گذارید» نیز با مسئله‌ای دیرینه در «درویش قمارباز» گفت‌وگو می‌کند: سرنوشتِنام پس از رهاشدن از میلِ ماندگاری. در اینجا نام به منزلهٔ نشانِ برتری مطرح نمی‌شود؛ در قلمرویی قرار می‌گیرد کهخودِ ادعایِ مالکیت و تثبیت‌شدن در آن پرسش‌برانگیز است. شعرِ احمد رسام پاسخِ شاعرانهٔ مستقلی به مضمونِ فنامی‌دهد و در کنارِ بیتِ مولانا، صدای شخصیِ مجموعه را حفظ می‌کند.
در بالای سمت چپ، ماهی روشن در آسمانِ تیره دیده می‌شود. روشناییِ آن در قیاس با شعله، آرام‌تر و سردتر است. شمع نزدیکِ پیکره است و تغییرِ ماده را آشکار می‌کند؛ ماه در فاصله‌ای دور قرار دارد و بخشی از وسعتِ شب راروشن نگه می‌دارد. این دو منبعِ نور، زمانِ نزدیک و گسترهٔ دور را در یک تصویر جمع کرده‌اند.
ماه، رنجِ زمین را از میان نمی‌برد. پرندگانِ افتاده همچنان دیده می‌شوند و سنگ‌ها همچنان شکسته‌اند. حضورِ آناجازه می‌دهد شب تنها با تاریکی تعریف نشود. در کنارِ شعلهٔ آسیب‌پذیرِ نزدیک، روشناییِ دیگری نیز در میدانِ دیدباقی می‌ماند؛ دور، خاموش و بی‌نیاز از نمایش.
در خوانشِ روان‌شناختیِ معاصر، این تابلو می‌تواند به تجربهٔ پایانِ یک دوره و باقی‌ماندنِ چیزهایی از آن مربوط شود. نقشی از دست می‌رود، رابطه‌ای تغییر می‌کند یا تعریفی از خود دیگر پاسخ‌گو نیست؛ بااین‌حال، تمامِ آموخته‌ها وارزش‌های آن دوره هم‌زمان محو نمی‌شوند. گاهی دشواری در تشخیصِ همین تفاوت است: چه چیزی واقعاً پایانیافته و چه چیزی هنوز در شیوهٔ دیدن و زیستنِ ما ادامه دارد؟
زمینِ پر از پرندگانِ افتاده یادآور می‌شود که این تشخیص همیشه آرام و آسان نیست. نمی‌توان هر فقدان را بی‌درنگبه پیامی امیدوارکننده تبدیل کرد. اثر برای سوگ جا نگه می‌دارد. گل‌ها و پروازها در کنارِ فروافتادگی حضور دارند؛چشم برای دیدنِ یکی مجبور نیست دیگری را انکار کند.
درویش در این میدان، کسی نیست که رنجِ جهان را پشت سر گذاشته باشد. جامه‌اش خود نشانهٔ فرسودگی دارد وروشناییِ بالای سرش با ذوب‌شدن همراه است. حضورِ او از دلِ آسیب‌پذیری شکل می‌گیرد. گویی راهِ ادامه، ازشناختنِ آنچه باقی مانده آغاز می‌شود؛ از نوری که هنوز می‌توان دید، از حرکتی که هنوز ممکن است و از گلی کهمیانِ سنگ‌ها روییده است.
«خاکستر بر باد» در روایتِ صدگانهٔ گالری چارگوش، پرسشِ فصل چهارم را عمیق‌تر می‌کند. اثر سی‌ویکم امکانِشکافتنِ پوسته را نشان داد؛ اثر سی‌ودوم، ماندن در حضورِ تازه را آزمود؛ اکنون اثر سی‌وسوم از سالک می‌پرسدچگونه می‌تواند ناپایداریِ صورت را ببیند و تمامِ حقیقتِ زندگی را به آن محدود نکند.
هنوز چیزی برای نگه‌داشتن هست، اما شاید شکلِ نگه‌داشتنش تغییر کرده باشد. درویش نمی‌تواند پرِ افتاده را باارادهٔ خود دوباره به پرواز بازگرداند. می‌تواند آن را ببیند، از کنارش بی‌اعتنا نگذرد و در همان حال، بالِ گشودهٔ بالایسرش را نیز از نظر دور نکند.
جامه رشته‌رشته می‌شود و دود در شب می‌پیچد؛ درویش هنوز روشن است، اما روشنایی‌اش دیگر در حفظِ صورتِ پیشین خلاصه نمی‌شود.
اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر
- عنوان صفحه: خاکستر بر باد؛ اثر ۳۳ درویش قمارباز | احمد رسام | گالری چارگوش
- توضیحات متا: تفسیر «خاکستر بر باد»، اثر احمد قلی‌زاده؛ درویشی با شمع روشن، پرندگان افتاده و گل‌هایسرخ در پیوند با مفهوم بقای جان در دیوان شمس.
- متن جایگزین تصویر: درویش با جامهٔ سرخِ پاره و شمع روشن در جای سر، میان پرندگان افتاده و گل‌های سرخبر زمین فیروزه‌ای و لاجوردیِ شکسته؛ پرندگانی زیر نور ماه پرواز می‌کنند.
- کلیدواژه‌های محوری: خاکستر بر باد، درویش قمارباز، احمد قلی‌زاده، احمد رسام، گالری چارگوش، صورتجان، غزل ۲۵۷۳ مولانا، تفسیر نقاشی عرفانی، شمع و فنا، نماد پرنده.
- پیوندهای داخلی پیشنهادی: اثر ۳۲ «آرامش نگون‌سار»، اثر ۳۱ «مرگ ارادی»، اثر ۸ «پروانهٔ خاکستر» وصفحهٔ فصل «مرگ ارادی و فنا».
نظرات
دسته‌بندی: تابلو درویش قمارباز