درویش قمارباز - اثر ۳۲

۳۲. آرامش نگون‌سار
کفنِ رهاشده و حضور در حرمِ درون

از مجموعهٔ صدگانهٔ «درویش قمارباز»
فصل چهارم: «مرگ ارادی و فنا»
اثر احمد قلی‌زاده «احمد رسام» | گالری چارگوش

شعر مولانا

گم شدن در گم شدن دین منست
نیستی در هست آیین منست

مولانا، دیوان شمس، غزل ۴۳۰؛ مطابق متن گنجور.

سرودهٔ احمد قلی‌زاده

تا تن ز میان برخیزد و هستیِ ما گم شود
جان در حرمِ وصلِ تو آرام و نگون شود

دانه در اثر پیشین شکافته شده بود. رشته‌های روشن از خاک برمی‌آمدند و درویش، با جامه‌ای گشوده، در وسعتآسمان می‌چرخید. آن تصویر، شورِ آغازِ دگرگونی را در خود داشت؛ لحظه‌ای که صورتِ بسته تاب نمی‌آورد و زندگیراهی برای گسترش پیدا می‌کند. اما پس از آن گشودگی، پرسشی آرام‌تر از راه می‌رسد: وقتی دیگر نمی‌خواهم به هرقیمت همان انسانِ پیشین بمانم، چگونه در این وضعیت تازه حضور داشته باشم؟

«آرامش نگون‌سار» روایتِ همین فاصله است؛ فاصلهٔ میانِ رهاکردن و آموختنِ شیوه‌ای دیگر برای بودن. درویشهنوز در حرکت است، اما نگاهش فرو افتاده. دست‌ها گشوده‌اند، ولی چیزی طلب نمی‌کنند که بتوان آن را نشانِپیروزی دانست. پیرامون او جهان همچنان سرشار از رنگ، نقش و روشنایی است؛ آرامشِ اثر از تهی‌شدنِ منظرهحاصل نشده، از تغییرِ نسبتِ پیکره با این جهان پدید آمده است.

در تابلوی احمد قلی‌زاده، سه صورتِ متفاوت از حضور کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند: پارچهٔ سپیدِ مچاله در پیش‌زمینه،درویشِ چرخان در مرکز و پیکرهٔ کوچکِ سربه‌زیر در پایینِ سمت راست. می‌توان این سه را در خوانشی روایی، سهوضعیتِ یک سفر دید: صورتِ برجای‌مانده، زندگیِ در حال دگرگونی و حضوری که به سکونِ درونی نزدیک می‌شود. تصویر هویتِ مشترکِ آن‌ها را قطعی نمی‌کند، اما هم‌نشینی‌شان امکانِ چنین پیوندی را فراهم می‌آورد.

چشم ابتدا به سپیدیِ گستردهٔ جامهٔ درویش کشیده می‌شود، سپس امتداد رشته‌ها را تا پارچهٔ افتاده دنبال می‌کند وسرانجام در روشناییِ آب، به قامتِ خمیدهٔ پیکرهٔ کوچک می‌رسد. روایت از یک نقطه خوانده نمی‌شود؛ میان این سهحضور رفت‌وآمد می‌کند. هرکدام معنای دیگری را تغییر می‌دهد. پارچهٔ افتاده در کنارِ تنِ متحرک، یادگارِ توقفینهایی به نظر نمی‌رسد؛ و تنِ متحرک، در مجاورتِ پیکرهٔ آرام، تنها نمایشِ شور و گردش باقی نمی‌ماند.

در پایینِ سمت چپ، پارچه‌ای سفید با چین‌های فراوان روی فرش قرار گرفته است. در روایتِ هنرمند، این پارچهنقشِ کفن را دارد؛ بااین‌حال، در خودِ تصویر پیکری در آن تشخیص داده نمی‌شود. آنچه دیده می‌شود، حجمِفروریختهٔ پارچه است؛ پوششی که دیگر شکلِ ایستادهٔ تن را حفظ نمی‌کند.

همین خالی‌بودن، معنای آن را گسترش می‌دهد. کفن می‌تواند یادآورِ پایانِ صورتی باشد که زمانی تمامِ هویتِشخص به آن وابسته به نظر می‌رسید. هنوز مادهٔ آن باقی است؛ چین‌ها، بافت و سنگینی‌اش دیده می‌شوند، اما دیگرکسی را در قالبِ پیشین نگه نداشته است. درویش به این باقی‌مانده نزدیک است، بی‌آنکه دوباره در آن جای بگیرد.

سفیدیِ پارچه با سپیدیِ جامهٔ درویش هم‌خانواده است. این تکرار، میان آنچه رها شده و آنچه هنوز در حرکت است،نسبتی ظریف می‌سازد. پارچهٔ پایین به صورتِ توده‌ای روی زمین نشسته؛ پارچهٔ میانی در هوا باز شده است. یکجنسِ بصری، دو کیفیتِ متفاوت پیدا کرده: سنگینیِ چین‌های فروافتاده و سبکیِ لایه‌های شناور.

در این خوانش، دگرگونی با نفرت از گذشته اتفاق نمی‌افتد. آنچه کنار گذاشته شده، بخشی از تاریخِ همین تن است. درویش برای عبور، ناچار نیست وانمود کند هرگز در آن صورت نزیسته است. می‌تواند گذشته را بشناسد و بگذاردشکلِ پایان‌یافتهٔ آن، همان‌جا باقی بماند.

رشته‌های روشن از حاشیهٔ پارچه‌ها بیرون زده‌اند و میان بخش‌های تصویر امتداد پیدا می‌کنند. این رشته‌ها در جامه،فرش و فضای اطراف تکرار می‌شوند. بافت‌ها در حال بازشدن‌اند، اما به خاموشی و بی‌رنگی نمی‌رسند؛ به خط، نور وحرکت تبدیل می‌شوند. از همین‌رو، گسستن در این اثر صرفاً معنای قطع‌شدن ندارد. گاه با بازشدنِ یک بافت،پیوندهایی آشکار می‌شوند که پیش‌تر زیرِ انسجامِ ظاهریِ آن پنهان مانده بودند.

در مرکز، درویش کلاهی بلند و قهوه‌ای بر سر دارد. سرش به سمت چپ و پایین متمایل است و چهره‌اش در نیم‌رخدیده می‌شود. نگاهِ فروافتاده، عنوانِ «نگون‌سار» را به بدن پیوند می‌دهد. این خمیدگی را می‌توان لحظه‌ای ازفروکش‌کردنِ ادعا خواند: سری که برای دیده‌شدن بالا نگه داشته نمی‌شود، نگاهی که از جست‌وجوی تأیید فاصلهگرفته و به نزدیکیِ خویش بازگشته است.

بازوها در دو سوی تن باز شده‌اند. دستِ سمت چپِ تصویر پایین‌تر است و دستِ سمت راست بالاتر قرار دارد. دامنبا انحنایی وسیع در فضا می‌گردد و یک پا بر مسیرِ فرش دیده می‌شود. بنابراین، آرامش در اینجا همراهِ حرکت است. تن می‌چرخد، پارچه‌ها می‌گسترند و رشته‌ها پراکنده می‌شوند؛ در میانِ این همه جنبش، حالتِ سر و صورت کیفیتیتأملی به پیکره می‌دهد.

این هم‌زمانی، از مهم‌ترین ویژگی‌های اثر است. آرامش لزوماً به صورتِ بی‌حرکتی ظاهر نمی‌شود. گاهی انسانهمچنان کار می‌کند، راه می‌رود و در جهان مشارکت دارد، اما کشمکشِ دائمی برای اثباتِ خود در او فروکش کردهاست. حرکت باقی می‌ماند؛ فشاری که می‌خواست از هر حرکت مدرکی برای اهمیتِ شخص بسازد، کمتر می‌شود.

بر دوش درویش، پوششی سیاه گسترده است که در لبه‌ها به ذرات و رشته‌های طلایی می‌رسد. سیاهیِ آن در برابرِپارچهٔ سفید، مرزِ پیکره را روشن می‌کند و گردشِ تن را برجسته‌تر نشان می‌دهد. برای فهمِ این تقابل لازم نیست سیاهرا یکسره بدی و سفید را پاکی بدانیم. هر دو رنگ هنوز همراهِ یک بدن‌اند. در خوانش روایی، این هم‌زیستی می‌تواندیادآورِ انسانی باشد که دگرگون می‌شود، اما گذشته، پیچیدگی و ناتمامیِ خود را با خویش دارد.

شگفت‌ترین گشودگیِ تصویر در سینهٔ درویش اتفاق افتاده است. جایِ سطحِ بستهٔ جامه و تن، فضایی طاق‌ماننددیده می‌شود؛ درونِ آن، آسمانی آبی، آبی آرام و بنایی روشن با قامت‌های باریکِ پیرامونش قرار دارد. سینه بهمنظره‌ای قابلِ نگریستن تبدیل شده است.

این فضای درونی، خلأیی بی‌نشانه نیست. چشم می‌تواند در آن پیش برود و به روشناییِ دوردست برسد. بدن، بهجای آنکه نگاه را متوقف کند، گذرگاهی برای دیدن شده است. در روایتِ «آرامش نگون‌سار»، کناررفتنِ مرکزیتِ«من» چنین کیفیتی دارد: با کم‌شدنِ تصرفِ خود، امکانِ حضورِ دیگری آشکار می‌شود.

معماریِ روشنِ سینه با بنای دوردستِ سمت چپِ تصویر هم‌خوانی دارد. در آنجا نیز درگاهی نورانی، قامت‌هایباریکِ درختان و انعکاسِ روشنایی روی آب دیده می‌شود. نزدیکِ پیکرهٔ کوچکِ پایینِ سمت راست، همین زبانِمعماری در هیئتِ طاقی درخشان تکرار شده است. حرمِ دور، حرمِ درون و آستانِ نزدیک، در سه جای تصویر پاسخِیکدیگرند.

این تکرار به سرودهٔ احمد رسام معنایی تصویری می‌دهد: «جان در حرمِ وصلِ تو آرام و نگون شود». حرم در اینتابلو فقط مقصدی در انتهای منظره نیست؛ صورتِ آن در سینه نیز پدیدار شده است. می‌توان چنین خواند کهسالک، پس از جست‌وجوهای بسیار، نسبتِ تازه‌ای میان راهِ بیرون و حضورِ درون پیدا می‌کند.

بافتِ غزل ۴۳۰ نیز برای این خوانش زمینه‌ای روشن دارد: مولانا در ادامه از حضورِ دوست در میانِ جان سخنمی‌گوید و در پایان نامِ شمس تبریزی را می‌آورد. این قرابت، پیوندِ سینهٔ گشوده و معماریِ درونِ آن را با شعر تقویتمی‌کند؛ هرچند بنای تصویر را نمی‌توان تنها بر این اساس، مکانِ تاریخیِ مشخصی نامید.

پیکرهٔ کوچکِ پایینِ سمت راست، با کلاهی بلند و بدنی پوشیده از رشته‌های روشن، نزدیکِ سطح آب سر فرود آوردهاست. قامتش از پیکرهٔ اصلی کوچک‌تر است و حالتِ نشسته یا جمع‌شدهٔ او، در برابرِ گشودگیِ دست‌ها و دامنِدرویشِ مرکزی قرار می‌گیرد. این حضور را نمی‌توان صرفاً انعکاسِ درویشِ چرخان دانست؛ وضعیتِ بدن متفاوتاست.

در خوانش داستانی، این پیکره می‌تواند صورتِ خلوتِ همان تجربه باشد: آنچه در پیکرهٔ بزرگ به حرکت درآمده،اینجا در سکوت جمع شده است. یکی گشودن را نشان می‌دهد و دیگری ماندن در گشودگی را. سالک تنها به لحظهٔپرشورِ عبور نیاز ندارد؛ باید بتواند پس از آن نیز، بی‌شتاب برای ساختنِ نامی تازه، در وضعیتِ دگرگون‌شده حضورداشته باشد.

آب در این میان نقشی اساسی دارد. سطحِ تیره و آبیِ آن، روشناییِ بناها و ذراتِ طلایی را بازمی‌تاباند. بازتاب‌ها درامتدادِ عمودی کشیده شده‌اند و نگاه را از معماری به عمقِ پایینِ تصویر می‌برند. آستانه هم در برابرِ چشم است وهم در آب امتداد دارد. روشنایی به یک جایگاهِ دست‌نیافتنی محدود نمانده؛ در سطحِ نزدیکِ زندگی پخش شدهاست.

فرش‌های سرخ و آبی، این سطوح آبی را قطع می‌کنند و راه‌هایی معلق می‌سازند. یکی زیر پای درویش می‌گذرد؛دیگری در پیش‌زمینه گسترده است؛ نوارهای باریک‌تر نیز در آسمان امتداد یافته‌اند. فرش از کفِ خانه فراتر رفته و بهساختارِ مسیر تبدیل شده است. بااین‌حال، حاشیه‌هایش ریش‌ریش‌اند و تارهایش در هوا باز می‌شوند. راه وجوددارد، اما ضمانتِ یک سطحِ بسته و تغییرناپذیر را نمی‌دهد.

در بالای تابلو، قرصی سرخ‌ونارنجی در آسمانِ تیره می‌درخشد. نوارهای فرش و رشته‌های طلایی از برابرِ آن می‌گذرندو بخشِ پایینی‌اش در بافتی ابرمانند فرو می‌رود. این قرصِ روشن، همراه با افقِ طلایی، گرمای تصویر را نگه می‌دارد. عنوان از نیستی و کفن سخن می‌گوید، اما جهانِ اثر همچنان روشن، رنگین و زنده است. همین انتخابِ رنگ، مرگِنمادینِ هویتِ پیشین را در افقِ ادامهٔ زندگی قرار می‌دهد.

بیتِ «گم شدن در گم شدن» را در روایتِ این مجموعه می‌توان به مرحله‌ای پیوند داد که حتی مراقبت از تصویرِ«منِ رهاشده» نیز آرام‌آرام کنار می‌رود. درویش پیش‌تر می‌خواست آزاد شود؛ اکنون با ظرافتِ دشوارتریروبه‌روست: آیا آزادی را نیز به عنوانی برای خود تبدیل خواهد کرد؟ آیا از کنارگذاشتنِ خرقه، خرقه‌ای تازه خواهدساخت؟

تابلو پاسخی اعلامی نمی‌دهد. به جای نشانِ پیروزی، سرِ فروافتاده را پیش چشم می‌گذارد؛ به جای تنِ کاملاً ناپدید،بدنی را نشان می‌دهد که درونش منظره گشوده شده است. «نیستی در هست» در این خوانش، با چنین حضوریمناسبت پیدا می‌کند: شخص هنوز در جهان است، اما اصرارِ او بر اشغالِ تمامِ میدانِ معنا کاهش یافته است.

در برداشتِ روان‌شناختیِ معاصر، این تجربه می‌تواند به توانِ تحملِ یک تعریفِ ناتمام از خود مربوط باشد. پس ازتغییرِ نقشی مهم، لازم نیست فوراً عنوانی تازه پیدا کنیم تا جایِ خالیِ عنوانِ قبلی را بپوشاند. می‌توان مدتی باپرسش زندگی کرد؛ تجربه کرد، شنید و دید که کدام بخشِ وجود هنوز زنده و پاسخ‌گوست. این خوانش در کنارِ افقِعرفانیِ شعر قرار می‌گیرد؛ معنای جان و وصل را به تغییرِ نقشِ اجتماعی محدود نمی‌کند.

«آرامش نگون‌سار» در مجموعهٔ احمد قلی‌زاده برای گالری چارگوش، تصویری از همین ماندن است. کفن روی فرشباقی مانده، درویش در حرکت است و در گوشه‌ای از جهان، پیکره‌ای سر به روشناییِ آب نزدیک کرده است. هیچ‌کدامدیگری را حذف نمی‌کند. گذشته، گذر و خلوت، هم‌زمان در یک میدان حضور دارند.

در پایانِ این اپیزود، سالک هنوز نامی برای تمامِ آنچه در او رخ داده ندارد. اما دیگر لازم نمی‌بیند برای پنهان‌کردنِ اینندانستن، صورتِ پیشینِ خود را دوباره بر تن کند. خانه‌ای که در اثر سی‌ام آمادهٔ حضور شده بود، اکنون در سینه‌اشگشوده است.

سر فرود آورده است؛ و از همان‌جا که دیگر بر خویش اصرار نمی‌کند، منظره‌ای روشن آغاز می‌شود.

اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر

• عنوان صفحه: آرامش نگون‌سار؛ اثر ۳۲ درویش قمارباز | احمد رسام | گالری چارگوش
• توضیحات متا: تفسیر آرامش نگون‌سار، اثر احمد قلی‌زاده؛ روایتی از کفن رهاشده، حرم درون و دگرگونیهویت در پیوند با غزل ۴۳۰ دیوان شمس.
• متن جایگزین تصویر: درویشی با جامهٔ سفید و پوشش سیاه روی فرش‌های معلق؛ در سینه‌اش بنایی نورانیدیده می‌شود و پایین تصویر پارچهٔ سفید و پیکره‌ای سربه‌زیر کنار آب قرار دارند.
• کلیدواژه‌های محوری: آرامش نگون‌سار، درویش قمارباز، احمد قلی‌زاده، احمد رسام، گالری چارگوش، تفسیرنقاشی عرفانی، گم شدن در گم شدن، دیوان شمس، حرم درون، فنا.
• پیوندهای داخلی پیشنهادی: اثر ۳۱ «مرگ ارادی»، اثر ۳۰ «خانهٔ آمادهٔ حضور»، اثر ۲۳ «رهایی از قالب» وصفحهٔ فصل «مرگ ارادی و فنا».

یادداشت تدوین: بیت با متن غزل ۴۳۰ در گنجور تطبیق دارد؛ مقابله با تصحیح چاپی در این مرحله انجام نشدهاست. سرودهٔ احمد قلی‌زاده از فهرست اولیهٔ ارسالی، جدا از شعر مولانا و بدون تغییرِ واژگان درج شده است.