درویش قمارباز - اثر ۲۹

۲۹. گسستن از سالوس
حضورِ بی‌نمایش در برابرِ یار

اثر احمد قلی‌زاده ـ احمد رسام | گالری چارگوش
از مجموعهٔ «درویش قمارباز»؛ فصل سوم: «خرقه‌سوزی و تزویر»

شعر مولانا

آن جا که چو تو نگار باشد
سالوس و حفاظ عار باشد

مولانا، دیوان شمس، غزل ۷۰۴. (ganjoor.net)

سرودهٔ احمد قلی‌زاده

بگسل ز سیهْ‌خرقه‌ی سالوس و ریاکار
درویش شو و باده بنوش از کفِ دلدار

درویش آموخته بود نیازش را پنهان نکند. در منزلِ پیشین، کشکول را همراه آورده بود و دیگر نمی‌خواست هردریافت را با شرحِ شایستگی‌هایش توجیه کند. اما هنوز چیزی میانِ او و حضورِ دیگری باقی می‌ماند: عادتِ مراقبتاز خود در چشمِ تماشاگر. حتی هنگامِ پذیرفتن، بخشی از ذهنش می‌پرسید آیا فروتن به نظر می‌رسم؟ آیا گشودگی‌امدیده می‌شود؟ آیا این بار، تصویرِ درست‌تری از خود ساخته‌ام؟

اکنون باید از همین مراقبتِ پنهان نیز فاصله بگیرد. در «گسستن از سالوس»، رهایی به لحظه‌ای نزدیک می‌شود کهسالک دیگر فرصت یا نیازی برای تماشاکردنِ خود از بیرون ندارد. چیزی به او رسیده است که توجهش را از مدیریتِظاهر، به خودِ مواجهه می‌برد.

در مرکزِ تابلو، درویش با دست‌های باز ایستاده و سر را به سوی جامی بالا گرفته است. دستی بزرگ، از میانِجریان‌های روشنِ آبی و طلایی امتداد یافته و ظرفی کم‌عمق و پایه‌دار را به لبِ او نزدیک کرده است. در همان حال،پوششِ سیاهِ پیرامونِ بدن به نوارهای پاره تبدیل می‌شود و حلقه‌های گسستهٔ زنجیر در اطرافش پراکنده‌اند. جامهٔروشن و نقش‌دارِ زیرین، از میانِ این لایهٔ تیره آشکار شده است.

این تصویر، نسبت به متنِ اولیه، محورِ مشخص‌تری دارد: دیدار، به شکلِ دریافتِ جام مجسم شده است. در بیتِمنتخبِ مولانا، جام و دستِ ساقی نام برده نشده‌اند؛ اما در سرودهٔ احمد قلی‌زاده، نوشیدن از کفِ دلدار صریحاًحضور دارد. به همین دلیل، دو شعر در کنارِ تصویر نقش‌های متفاوت و مکمل پیدا می‌کنند. بیتِ مولانا از کیفیتِحضور سخن می‌گوید و سرودهٔ هنرمند، برای این حضور، کنشی تصویری فراهم می‌آورد.

هویتِ صاحبِ دست در تصویر آشکار نیست. چهره و پیکره‌ای کامل از او دیده نمی‌شود و نمی‌توان آن را به شخصیتیتاریخی نسبت داد. در روایتِ اثر، این دست می‌تواند نشانهٔ حضورِ یار و امکانِ دریافت از او باشد؛ حضوری که از راهِکنش شناخته می‌شود. جام را پیش می‌آورد و فاصله را کم می‌کند.

بزرگیِ دست نسبت به پیکرهٔ درویش، نظمِ طبیعیِ اندازه‌ها را تغییر داده است. سالک در برابرِ حضوری قرار می‌گیردکه از اندازه‌های آشنای جهانِ او فراتر می‌رود. بااین‌همه، کنشِ دست ظریف است: جام نزدیکِ لب نگه داشته شده ورابطه بر تماسِ محدود و دقیقِ همین دو نقطه متمرکز است. وسعتِ آسمان، در لحظه‌ای کوچک از نزدیکی جمعمی‌شود.

دست‌های خودِ درویش، به دو سو گشوده‌اند. او جام را در مشت نگرفته و برای تصاحبش به جلو خم نشده است. تصویر، دریافت را از مالکیت جدا می‌کند. سالک می‌تواند چیزی را بپذیرد، بی‌آنکه فوراً آن را به دارایی، مدرک یا نشانِرسیدن تبدیل کند. این تفاوت، ادامهٔ طبیعیِ «کشکولِ نیاز» است: آنجا آمادگیِ دریافت مطرح بود؛ اینجا خودِدریافت، کیفیتِ حضور را دگرگون می‌کند.

نیم‌رخِ درویش رو به جام است و نگاه و چرخشِ سر، توجه را به همین رابطه هدایت می‌کنند. بدن هنوز در حرکتِجامه‌ها قرار دارد، اما چهره نقطهٔ تمرکزِ صحنه شده است. گویی پس از منزل‌هایی که سالک بیشتر مشغولِ شناختنِبندهای خود بود، اکنون چیزی بیرون از این وارسیِ مداوم، تمامِ توجهِ او را فراخوانده است.

این تغییر، برای مضمونِ سالوس تعیین‌کننده است. انسان می‌تواند چنان سرگرمِ اثباتِ صداقتِ خود شود که دوبارهاز رابطه فاصله بگیرد. درویش در این لحظه کمتر دربارهٔ خودش سخن می‌گوید؛ توجهش به آن چیزی است که میانِاو و یار اتفاق می‌افتد. فاصلهٔ میانِ تجربه و نمایش، از راهِ درگیرشدنِ واقعی با مواجهه کمتر می‌شود.

خرقهٔ سیاه، هنوز بخش‌هایی از شانه‌ها و بازوها را پوشانده، اما پیوستگیِ خود را از دست داده است. پارچه بهرشته‌ها و قطعاتِ نامنظم باز شده و دنباله‌هایش، به‌ویژه در سمتِ چپِ تصویر، از پیکره فاصله گرفته‌اند. گسستندر حالِ وقوع است؛ پوشش به‌طور کامل کنار نرفته و تابلو، پایانِ قطعیِ همهٔ بندها را اعلام نمی‌کند.

در این اثر، تیرگیِ خرقه از نسبتش با عنوان، شعرِ هنرمند و وضعیتِ پاره‌شدن معنا می‌گیرد. رنگِ سیاه به‌خودیِ خودنشانهٔ ریا نیست. این پوششِ مشخص، در داستانِ مجموعه، لایه‌ای است که میانِ تجربهٔ درون و بیانِ بیرونی قرارگرفته بود؛ صورتی که باید حفظ می‌شد، حتی وقتی با حالِ واقعیِ سالک سازگار نبود.

زیرِ آن، جامه‌ای روشن با نقش‌های آبی و قطعاتِ سرخِ فرش دیده می‌شود. لباسِ زیرین نیز بی‌نقص و تازه نیست؛لبه‌ها فرسوده‌اند و رشته‌های پارچه در امتدادِ دامن آویخته‌اند. صداقت در این تصویر، به صورتی صاف و بی‌تاریخمنتهی نمی‌شود. آنچه آشکار می‌شود، انسانی است با آثارِ راه، خاطره‌ها و ناتمامی‌هایش.

این نکته به اثر عمق می‌دهد: کناررفتنِ سالوس، درویش را به موجودی بیرون از زندگی تبدیل نمی‌کند. او همچنانپوشش، نقش و گذشته دارد. مسئله، کم‌شدنِ فاصلهٔ میانِ آن چیزی است که در او می‌گذرد و صورتی که برایپذیرفته‌شدن ارائه می‌کند. خرقهٔ روشن می‌تواند تاریخِ او را همراه داشته باشد، بی‌آنکه همهٔ آن تاریخ را به ادعایپاکی تبدیل کند.

حلقه‌های زنجیر نیز در چند بخشِ تصویر پراکنده‌اند. بعضی هنوز به صورتِ رشته‌های کوتاه نزدیکِ شانه و بدن دیدهمی‌شوند و بعضی جداشده در فضا معلق‌اند. در بالای سمتِ چپ، قطعاتِ تیرهٔ زنجیر در برابرِ جریانِ روشنِ آسمانوضوح بیشتری پیدا می‌کنند. آنچه پیش‌تر می‌توانست نیروی نگه‌دارنده باشد، اکنون به اجزایی تبدیل شده کهپیوستگیِ لازم برای بستن را از دست داده‌اند.

زنجیرها در کنارِ پارچهٔ پاره، دو جنسِ متفاوت از محدودیت را نشان می‌دهند. یکی سخت و آشکار است؛ دیگری نرم،پوشیدنی و نزدیک به بدن. در خوانشِ روایت، برخی بندها به شکلِ اجبار شناخته می‌شوند و برخی چنان با عادت وهویت درآمیخته‌اند که حضورشان طبیعی به نظر می‌رسد. گسستن از سالوس، به دیدنِ هر دو نیاز دارد.

در این تابلو، تبرزین یا ابزارِ برشی در دستِ درویش نیست. بر خلافِ اثر بیست‌وششم، مرکزِ رخداد، تصمیمِ ضربه‌زدنبه نقاب‌ها نیست؛ اکنون حضورِ رابطه، پوشش و بند را بی‌اثر می‌کند. این تفاوت با آغازِ غزل هماهنگ است: بیتِ پساز شعرِ منتخب، کناررفتنِ سالوس و حیله را با رحمتِ بی‌کران همراه می‌کند. در چنین خوانشی، رهایی فقط حاصلِسخت‌گیریِ سالک با خودش نیست؛ کیفیتِ مواجهه نیز در آن سهم دارد. (ganjoor.net)

آسمان، بخشِ بزرگی از تصویر را در اختیار دارد. جریان‌های فیروزه‌ای، کهکشان‌های مارپیچ، ذراتِ طلایی و خطوطِپیونددهندهٔ ستاره‌ها، فضایی سیال ساخته‌اند. نگاه در این پهنه مسیرِ مستقیمی را دنبال نمی‌کند؛ در گردش‌هایبزرگ حرکت می‌کند و دوباره به نقطهٔ تماسِ جام و لب بازمی‌گردد.

در بالای این نقطه، طرحِ جامی بزرگ با خطوطِ سرخ و طلاییِ نور دیده می‌شود؛ جامی که بیشتر از اتصالِ نقاطِدرخشان شکل گرفته تا از ماده‌ای صُلب. جامِ کوچکِ نزدیکِ لب و جامِ نورانیِ آسمان، یکدیگر را تکرار می‌کنند. اینتکرار، کنشِ دریافت را از اندازهٔ یک شیء به مقیاسِ سراسرِ فضا گسترش می‌دهد.

در خوانشِ هنریِ اثر، این دو جام می‌توانند دو نمود از یک تجربه باشند: یکی نزدیک و محسوس، دیگری گسترده ودشوار برای احاطه. درویش تنها جرعه‌ای دریافت می‌کند، اما جهانِ پیرامون چنان تصویر شده که گویی این جرعه بانظمی بزرگ‌تر پیوند دارد. معنای آن در ظرف پایان نمی‌یابد.

جریانِ روشنِ پیرامونِ دست، به سوی پایین و کنارهٔ آب امتداد پیدا می‌کند. آسمان و زمین از راهِ این گردشِ نور بهیکدیگر نزدیک می‌شوند. در پایینِ سمتِ راست، روشناییِ سرخ و طلایی بر سطحِ آب افتاده و حلقه‌های موج پیرامونِآن شکل گرفته‌اند. آنچه در آسمان به صورتِ جام و جریان دیده می‌شود، در زمین به بازتاب و لرزش تبدیل شدهاست.

آب در اینجا عنصری مهم‌تر از یک پس‌زمینهٔ زیباست. سطحِ آن روشنایی را دریافت می‌کند و با حرکتِ موج، آن راتغییر می‌دهد. این ویژگی با مضمونِ رابطه تناسب دارد: حضورِ دیگری در ما عیناً تکرار نمی‌شود؛ در تجربهٔ ما پاسخمی‌یابد. درویش نیز در مواجهه، صرفاً محفظه‌ای برای نگه‌داشتنِ معنا نیست؛ از آن اثر می‌پذیرد.

در ادامهٔ غزل، تصویرِ جوی و آب و تماسِ زندگی‌بخشِ آن‌ها آمده است. این بافت، برای گفت‌وگوی شعر با آبِ تابلوزمینه می‌سازد، بی‌آنکه منظره را تصویرِ مستقیمِ یک بیت بدانیم. (ganjoor.net)

پیش‌زمینه از سنگ‌های آبی، فیروزه‌ای و خاکِ مرطوب پُر شده است. دامنِ گستردهٔ درویش به این سطح نزدیک استو فضای کیهانی، پیوندِ او با زمین را حذف نکرده است. رنگِ سنگ‌ها با جریان‌های آسمان خویشاوند است؛ آبی دربالا سیال و نورانی است و در پایین، وزن و حجم پیدا می‌کند. این تکرار، میانِ تجربهٔ درونیِ وسیع و حضورِ ملموسِبدن ارتباط برقرار می‌کند.

نقش‌های سرخِ فرش نیز در بخش‌هایی از جامه باقی مانده‌اند. درویش از همهٔ نشانه‌های فرهنگی و شخصیِ خودخالی نشده است. رهایی در جهانِ احمد قلی‌زاده، از میانِ همین نقش‌ها و بافت‌ها می‌گذرد. فرش، خرقه و رنگ،می‌توانند حاملِ حافظه باشند و همچنان به تجربهٔ تازه راه بدهند.

زیرعنوانِ «حضورِ بی‌نمایش» در کنارِ این تصویرِ پرشکوه، پرسشی ظریف پدید می‌آورد. تابلو از نظرِ بصری سرشار ازجلوه است؛ آسمان، نور و حرکت، حضوری نمایشی دارند. اما بی‌نمایشیِ موردِ نظر، به نیت و کیفیتِ رابطه مربوطمی‌شود. اثر می‌تواند پرجزئیات و باشکوه باشد و انسانی را روایت کند که دیگر در پیِ صحنه‌آراییِ شخصیتِ خودنیست. این تمایز، مانعِ یکی‌گرفتنِ زیبایی با تظاهر می‌شود.

در لایهٔ روان‌شناختیِ روایت، درویش به امکانِ حضور در رابطه‌ای نزدیک می‌شود که در آن لازم نیست پیش از هراحساس، چهره‌ای مناسب آماده کند. می‌تواند تردید، شوق یا نیاز را بشناسد و به اندازهٔ انتخابِ خود بیان کند. صداقت با حریمِ شخصی همراه می‌ماند؛ آشکارکردنِ همه‌چیز برای همه‌کس، معیارِ اصالت نیست.

به همین ترتیب، «حفاظ» در خوانشِ این اثر به ملاحظه‌ای پیوند می‌خورد که شخص را در نمایشِ دائمیِ خود نگهمی‌دارد. درویش از اختیارِ تشخیص دست نمی‌کشد. او می‌کوشد در رابطه‌ای که برگزیده، برای پذیرفته‌شدن بهشخصیتی ساختگی پناه نبرد. اعتماد، امکانِ کم‌کردنِ این فاصله را فراهم می‌کند.

اثر بیست‌ونهم، پس از «کشکولِ نیاز»، لحظهٔ رسیدنِ پذیرندگی به رابطه است. درویش دیگر فقط ظرفی برایدریافت همراه ندارد؛ دریافت، در تماسِ مستقیمِ جام و لب رخ می‌دهد. این نزدیکی، صورتِ تازه‌ای از همان سفر راآشکار می‌کند: گاهی راه از آنجا ادامه پیدا می‌کند که سالک کمتر دربارهٔ خود سخن بگوید و بیشتر در آنچه رخمی‌دهد حاضر باشد.

احمد قلی‌زاده در «گسستن از سالوس» از مجموعهٔ «درویش قمارباز» در گالری چارگوش، رهایی را میانِ سه حرکتقرار می‌دهد: پارچه‌ای که از هم باز می‌شود، زنجیری که پیوستگی‌اش را از دست می‌دهد و جامی که فاصله را طیمی‌کند. دو حرکتِ نخست، محدودیت را کم می‌کنند؛ حرکتِ سوم، به این گشودگی جهت می‌دهد.

در آستانهٔ پایانِ فصل، پرسشِ تازه‌ای شکل می‌گیرد: وقتی پوشش‌ها کنار رفته‌اند، با فضایی که در درون باز شده چهباید کرد؟ اثرِ بعدی، «خانهٔ آمادهٔ حضور»، از همین نقطه آغاز خواهد شد. سالک پس از این همه گسستن، باید توانِماندن در حضور را نیز بیاموزد.

اکنون جام نزدیکِ لب است. قطعاتِ خرقه در گردشِ نور فاصله می‌گیرند و آب، روشنایی را در حلقه‌های خود پخشمی‌کند. درویش دست‌هایش را باز نگه داشته؛ این بار، چیزی برای ارائه به تماشاگر آماده نکرده است.

برای لحظه‌ای، آن‌قدر در برابرِ یار حاضر است که فراموش می‌کند چگونه دیده می‌شود.

 

اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر

عنوان صفحه:
گسستن از سالوس؛ اثر ۲۹ درویش قمارباز | گالری چارگوش

توضیحات متا:
تفسیر «گسستن از سالوس» اثر احمد قلی‌زاده در گالری چارگوش؛ خرقهٔ گسسته، زنجیرهای شکسته و جامِ یار درروایتی از حضورِ صادقانه.

متن جایگزین تصویر:
درویشی با دستان گشوده و خرقهٔ سیاهِ گسسته، کنار آب؛ دستی بزرگ جامی به لبش نزدیک کرده و زنجیرهایشکسته در آسمانِ فیروزه‌ای و ستاره‌دار پراکنده‌اند.

عبارت‌های کلیدی مرتبط:
گسستن از سالوس، درویش قمارباز، احمد قلی‌زاده، احمد رسام، گالری چارگوش، غزل ۷۰۴ مولانا، سالوس در شعرمولانا، نماد جام و خرقه، تفسیر تابلو عرفانی.

پیوندهای داخلی پیشنهادی:

• اثر ۲۸، «کشکولِ نیاز»: آمادگیِ دریافت پیش از مواجهه.
• اثر ۲۶، «تبرزینِ ملامت»: شکستنِ نقاب و ادعای دانایی.
• اثر ۳۰، «خانهٔ آمادهٔ حضور»: ادامهٔ گشودگی در پایانِ فصل.
• صفحهٔ فصل سوم، «خرقه‌سوزی و تزویر».