درویش قمارباز - اثر ۲۸

۲۸. کشکولِ نیاز
فقرِ پذیرا و سرمستیِ راه

اثر احمد قلی‌زاده ـ احمد رسام | گالری چارگوش
از مجموعهٔ «درویش قمارباز»؛ فصل سوم: «خرقه‌سوزی و تزویر»

شعر مولانا

ما صرف‌کشان راه فقریم
سرمست نبیذ احمر آییم

مولانا، دیوان شمس، غزل ۱۵۵۴. (ganjoor.net)

سرودهٔ احمد قلی‌زاده

بر دوشِ قلندر نه ز کبر و ز منیت
کشکولِ نیاز است و صفای طینت و نیت

درویش مدت‌ها نیازهایش را پشتِ نامش پنهان کرده بود. اگر چیزی نمی‌دانست، توضیحی پیدا می‌کرد تا ندانستنشآشکار نشود. اگر خسته بود، خستگی را به زبانِ منزل‌های دشوارِ راه ترجمه می‌کرد. اگر به همراهی احتیاج داشت،سکوت می‌کرد تا تصویرِ مردی که بر خویش تکیه دارد، آسیب نبیند. در «خرقهٔ کهنهٔ نام»، به قفلی نزدیک شده بودکه این تصویر را بسته نگه می‌داشت. اکنون باید با چیزی روبه‌رو شود که پشتِ آن قفل مانده بود: نیازِ ساده و زندهٔانسان به دریافت.

در این منزل، درویش دیگر لازم نیست برای هر دریافت، گواهیِ شایستگی ارائه کند. می‌تواند چیزی بیاموزد، دستی رابپذیرد یا از حضوری نیرو بگیرد، بی‌آنکه آن را پاداشِ برتریِ خود بداند. همین پذیرش، در ظاهر کوچک و در باطندشوار، فضای «کشکولِ نیاز» را شکل می‌دهد.

تابلو این تجربه را در میانِ فرسودگی و شکفتن قرار داده است. پیکرهٔ درویش با سری خمیده و دست‌هایی گشوده،در جامه‌ای گسترده از قطعاتِ فرش و پارچه‌های ریش‌ریش می‌چرخد. میانِ بافت‌های کهنه، گل‌های سرخروییده‌اند. کشکولی فلزی در کنارِ سینه آویخته است و سطحِ مایعِ درونِ آن، با حلقه‌های روشن می‌درخشد. در سویدیگر، طوماری باز بر دامنهٔ جامه قرار گرفته و لبه‌هایش در آتش می‌سوزند.

دو شیء، دو وضعیتِ متفاوت را پیش چشم می‌گذارند: ظرفی که چیزی در خود دارد و طوماری که صورتِ خود را ازدست می‌دهد. درویش در میانِ این دو حرکت ایستاده است؛ دریافت‌کردن و واگذاشتن. بخشی از سفرش اکنون بهاین تشخیص وابسته است که چه چیزی را می‌تواند بپذیرد و از چه چیزی دیگر نباید برای اثباتِ خویش استفاده کند.

کشکولِ این تصویر تهی نیست. سطحی روشن و مایع‌گون درونِ آن دیده می‌شود و حلقه‌هایی هم‌مرکز، پیرامونِدرخششی کوچک گسترده‌اند. این جزئیات، معنای عنوان را دقیق‌تر می‌کنند. نیاز، در اینجا صرفاً نداشتن نیست؛ظرفیتِ ادامهٔ ارتباط است، حتی وقتی چیزی دریافت شده باشد. سالک با نخستین دریافت به ادعای بی‌نیازیبازنمی‌گردد. او می‌پذیرد که زندگی، رابطه‌ای مداوم با چیزهایی است که به‌تنهایی در اختیار ندارد.

همین نکته، اثر بیست‌وهشتم را از «کشکولِ تهی» متمایز می‌کند. در اثر بیست‌ودوم، جا بازکردن برای تجربهبرجسته بود. اینجا پرسش یک قدم جلوتر رفته است: وقتی دریافت کردی، چگونه با آن زندگی می‌کنی؟ آیا آن را بهداراییِ تازه‌ای برای تفاخر تبدیل می‌کنی، یا اجازه می‌دهی تو را در ارتباط با جهان نگه دارد؟

بدنهٔ کشکول تیره، نقش‌دار و دارای جلوه‌ای کهنه است. در برابرِ این سطحِ سنگین و فرسوده، روشناییِ درونِ ظرفکیفیتی لطیف و گذرا دارد. در خوانشِ اثر، این تفاوت می‌تواند نسبتِ ظرفِ تجربه و خودِ تجربه را آشکار کند. انسانبا گذشته، محدودیت‌ها و آثارِ زمان به استقبالِ زندگی می‌رود؛ دریافتِ تازه الزاماً منتظرِ ظرفی بی‌نقص نمی‌ماند.

کشکول از زنجیر آویخته و نزدیکِ بدن قرار گرفته است. درویش آن را با دستی کشیده به سوی شخصی دیگر عرضهنمی‌کند و در صحنه نیز بخشنده‌ای مشخص دیده نمی‌شود. نیاز در این تصویر، پیش از آنکه به دادوستدی میانِ دونفر تبدیل شود، در شیوهٔ حضورِ پیکره بیان شده است: سرِ فرودآمده، دست‌های باز و ظرفی که همراهِ حرکت باقیمی‌ماند.

زنجیرِ کشکول نیز در اینجا کارکردِ نگه‌دارنده دارد. در مجموعه‌ای که بند و زنجیر بارها نشانهٔ گرفتاری شده‌اند، اینجزئیات یادآوری می‌کنند که معنای اشیا از رابطه‌شان با صحنه ساخته می‌شود. همین اتصال، ظرف را همراهِ بدننگه داشته و امکانِ حملِ آن را فراهم کرده است. هر پیوندی، مانعِ حرکت نیست؛ بعضی پیوندها به تجربه تداوممی‌دهند.

در مقابلِ کشکول، طومار روی بخشِ راستِ دامنهٔ جامه باز شده است. یک سرِ آن هنوز لوله‌شده و بخشِ دیگر، درحاشیه‌ها سیاه و شعله‌ور شده است. نوشتهٔ خوانایی بر سطحِ آن دیده نمی‌شود. بنابراین، هویتِ طومار از متنِمشخصی به دست نمی‌آید؛ شکلِ سندگونهٔ آن، زمینهٔ نمادپردازی را می‌سازد.

در روایتِ «کشکولِ نیاز»، طومار می‌تواند صورتِ ادعاهایی باشد که درویش برای اثباتِ استحقاقِ خود گرد آوردهبود: آنچه آموخته، آنچه تحمل کرده، آنچه بخشیده و آنچه از آن گذشته است. زمانی می‌خواست این سابقه را پیشِهر آستانی بگشاید تا معلوم شود سزاوارِ دریافت است. اکنون درمی‌یابد که اگر هر رابطه را به ارائهٔ کارنامه وابستهکند، هنوز در منطقِ حساب و امتیاز باقی مانده است.

آتش از لبه‌های طومار پیش می‌رود. تمامِ آن یک‌باره ناپدید نشده و بخشِ بزرگی از سطح هنوز باقی است. اینناتمامی با وضعیتِ سالک تناسب دارد. عادتِ استناد به گذشته، به‌آسانی کنار نمی‌رود. ممکن است درویش بپذیردکه نیازمند است و لحظه‌ای بعد، برای پذیرفتنی‌کردنِ نیازش، دوباره از شایستگی‌های خود سخن بگوید. تابلو همینفاصلهٔ میانِ فهم و عادت را باز نگه می‌دارد.

در تصویر، دستِ درویش مشعل یا آتش‌زنه‌ای ندارد. سوختنِ طومار به‌عنوانِ وضعیتی در جریان دیده می‌شود. اینانتخاب، امکان می‌دهد آتش را نشانهٔ از دست‌رفتنِ اقتدارِ سند بخوانیم؛ گویی چیزی که پیش‌تر باید همه‌چیز رادربارهٔ او ثابت می‌کرد، دیگر توانِ سابق را ندارد. طومار می‌سوزد و پیکره همچنان به حرکت ادامه می‌دهد.

جامه، گسترده‌ترین عنصرِ تابلوست. قطعاتِ سرخ و لاجوردیِ فرش، نوارهای روشنِ پارچه، حاشیه‌های پاره وریشه‌های بلند، روی یکدیگر نشسته‌اند. هر لایه از جهتی کشیده شده و گردشِ دامن، این قطعات را در حرکتیمشترک قرار داده است. لباس، یکپارچگیِ اولیهٔ خود را از دست داده، اما هنوز توانِ همراهی با بدن را دارد.

این جامهٔ چندلایه را می‌توان حافظهٔ راه دانست. درویش با تکه‌هایی از گذشته آمده است؛ با چیزهایی که برایش پناه،هویت یا نشانهٔ تعلق بوده‌اند. پذیرندگی از او نمی‌خواهد این تاریخ را پاک کند. او باید بتواند آن را حمل کند، بی‌آنکههر تجربهٔ تازه را مجبور سازد در میانِ همان نقش‌های قدیمی جا بگیرد.

رشته‌های روشن و ریش‌ریشِ پارچه، در امتدادِ دست‌ها و دامنهٔ جامه حرکت می‌کنند. گشودگی‌های میانِ بافت،چشم را از سطحِ لباس عبور می‌دهند و اجازه نمی‌دهند آن را پوششی بسته و نفوذناپذیر ببینیم. در این خوانش،جامه‌ای که دیگر همه‌چیز را پنهان نمی‌کند، به وضعیتِ انسانیِ سالک نزدیک‌تر شده است. او می‌تواند با ناتمامیِخود حاضر باشد.

گل‌های سرخ در میانِ همین لایه‌ها حضور دارند. بعضی با ساقه و برگ از میانِ پارچه‌ها سر برآورده‌اند و بعضیبه‌صورتِ گلبرگ در فضا پراکنده‌اند. فرسودگی، سراسرِ تصویر را به اندوه فرو نبرده است. جامهٔ کهنه، محلِ رویشنیز شده و رنگِ زندهٔ گل‌ها در برابرِ تیرگیِ منظره می‌درخشد.

این شکفتن، با همراهیِ «راهِ فقر» و «سرمستی» در بیتِ مولانا نسبت پیدا می‌کند. غزل با رقص و روشنایی آغازمی‌شود و بیتِ منتخب، فقر را در کنارِ بادهٔ سرخ قرار می‌دهد. خوانشِ عرفانیِ مجموعه از این هم‌نشینی، بهپذیرندگی و کاستن از ادعای کفایتِ خویش می‌رسد؛ فقر در اینجا با شورِ حضور همراه می‌شود. کشکول و طومار،عناصرِ افزودهٔ زبانِ تصویریِ اثرند. (ganjoor.net)

مایعِ درونِ کشکول، سرخ دیده نمی‌شود. درخششِ آن روشن و نقره‌گون است. بنابراین، نمی‌توان آن را بازنماییِمستقیمِ «نبیذِ احمر» دانست. سرخیِ شعر در این خوانش، بیشتر با پراکندگیِ گل‌ها، نقشِ فرش و سرزندگیِ کلیِصحنه گفت‌وگو می‌کند. تصویر، مضمونِ شعر را میانِ چند عنصر تقسیم کرده و به یک معادلِ منفرد محدود نماندهاست.

سرودهٔ احمد قلی‌زاده نیز نیتِ حمل‌کردنِ کشکول را موضوع قرار می‌دهد. داشتنِ این نشانه به‌تنهایی چیزی راتضمین نمی‌کند؛ پرسش این است که از چه جایگاهی آن را همراه آورده‌ایم. درویش می‌تواند از نیازِ خود آگاه باشد، یاحتی از نیازمندی، صورتی برای برتری بسازد. «صفای طینت و نیت» در شعرِ هنرمند، توجه را به همین لایهٔ کمتردیده‌شده می‌برد.

سرِ خمیدهٔ پیکره با این مضمون همراه است، اما حرکتِ بدن فروبسته نیست. بازوها از تنه فاصله دارند، دست‌هاآزادند و دامن در حالِ گردش است. این هم‌زمانی، وقار و پذیرندگی را کنارِ یکدیگر نگه می‌دارد. سالک برای پذیرفتنِنیاز، حضورِ خود را کوچک نمی‌کند. او می‌تواند از ادعای کفایت فاصله بگیرد و همچنان با نیرو و اختیار در جهانحاضر باشد.

پس‌زمینه، نسبت به پهنهٔ کیهانیِ اثر پیشین، زمینی‌تر و آرام‌تر شده است. دیوارها و طاق‌های فرسوده، در امتدادِدامنه‌ها دیده می‌شوند. سروهای باریک میانِ بقایای معماری و کوه‌ها ایستاده‌اند و پهنه‌ای از آب، روشناییِ طلاییِافق را بازمی‌تاباند. آسمانِ بنفش و لاجوردی، فضای صحنه را در نوری میانِ تاریکی و روشنایی نگه داشته است.

ویرانه‌ها در اینجا صرفاً نشانهٔ پایان نیستند. هنوز خطوطِ معماری، ریتمِ طاق‌ها و امتدادِ دیوارها قابل‌تشخیص‌اند. صورت‌های گذشته بخشی از منظره مانده‌اند، اما دیگر تمامِ افق را اشغال نمی‌کنند. آب، سروها و روشنایی از میانِآن‌ها دیده می‌شوند. این نسبت، با وضعیتِ درویش هم‌خوان است: گذشته باقی است و امکانِ دریافتِ تازه نیزوجود دارد.

میانِ آبِ دوردست و سطحِ روشنِ کشکول، گفت‌وگویی بصری شکل می‌گیرد. یکی پهنه‌ای گسترده در منظره است ودیگری سطحی کوچک نزدیکِ سینه. هر دو نور را می‌پذیرند و بازمی‌تابانند. در این خوانش، ظرفِ کوچک، تصویریفشرده از همان امکانِ وسیع می‌شود: پذیرندگی، راهی برای ارتباط با چیزی بزرگ‌تر از محدودهٔ خویش است.

پیش‌زمینه از سنگ‌های آبی و فیروزه‌ای، خاک، گل و قطعاتِ کوچکِ پراکنده پُر است. درویش برای جمع‌کردنِ آن‌هاخم نشده و دست‌هایش مشغولِ تصاحب نیستند. حضورِ این سنگ‌های درخشان، در کنارِ عنوانِ «نیاز»، یادآورمی‌شود که رابطهٔ انسان با جهان فقط میانِ دو حالتِ مالکیت و محرومیت خلاصه نمی‌شود. می‌توان چیزی را دید، ازحضورش اثر پذیرفت و آن را به امتیازی شخصی تبدیل نکرد.

در لایهٔ روان‌شناختیِ روایت، پذیرشِ نیاز به معنای بازشدنِ امکانِ رابطه است. درویش می‌تواند بگوید نمی‌دانم،همراهی می‌خواهم یا از عهدهٔ این بخش به‌تنهایی برنمی‌آیم. این جمله‌ها برای کسی که سال‌ها از تصویرِ بی‌نیازِ خودمراقبت کرده، دشوارند. اما با گفتنِ آن‌ها، ارتباط از نمایشِ توانایی به مواجهه‌ای واقعی نزدیک می‌شود.

پذیرندگی همچنین به تشخیص نیاز دارد. سالک قرار نیست هرچه به او عرضه می‌شود بپذیرد یا اختیارش را واگذارکند. کشکول ظرفی با مرز است؛ گشودگیِ آن، شکل و اندازه دارد. در خوانشِ معاصرِ اثر، همین ویژگی می‌تواند یادآورِدریافتِ آگاهانه باشد: توانِ پذیرفتنِ آنچه یاری می‌رساند و حفظِ حقِ انتخاب.

در مسیرِ فصلِ «خرقه‌سوزی و تزویر»، این اثر به رهایی وجهی سازنده می‌دهد. جامه، ادعا و نام، یکی‌یکی موردِپرسش قرار گرفته‌اند؛ اکنون روشن می‌شود که این فاصله‌گرفتن برای چه بوده است. درویش می‌خواهد دوبارهبتواند با زندگی رابطه برقرار کند، چیزی از آن بگیرد و چیزی به آن پاسخ دهد. تهی‌شدن زمانی معنا می‌یابد کهظرفیتِ حضور را بیشتر کند.

احمد قلی‌زاده در «کشکولِ نیاز» از مجموعهٔ «درویش قمارباز» در گالری چارگوش، این ظرفیت را با هم‌نشینیِ آب وآتش، گل و پارچهٔ فرسوده، ویرانه و روشنایی تصویر می‌کند. هیچ‌یک به‌تنهایی معنای تابلو را در اختیار ندارد. در کنارِیکدیگر، انسانی را نشان می‌دهند که می‌تواند آثارِ راه را بر تن داشته باشد و همچنان آمادهٔ دریافت بماند.

در ادامهٔ سفر، همین آمادگی نیز باید از خطرِ نمایش محافظت شود. نیاز می‌تواند پذیرفته شود و سپس به هیئتیتازه برای دیده‌شدن تبدیل گردد. «گسستن از سالوس» از همین حساسیت نیرو خواهد گرفت: فاصلهٔ میانِ آنچهزندگی می‌کنیم و آنچه می‌خواهیم نشانه‌اش را به دیگران نشان دهیم.

اکنون طومار در حاشیه‌ها می‌سوزد، گل‌ها میانِ تارهای کهنه می‌شکفند و حلقه‌های نور بر سطحِ کشکول گستردهمی‌شوند. درویش برای نخستین بار لازم نمی‌بیند پیش از دریافت، تمامِ گذشته‌اش را به شهادت بخواند.

کشکول را همراه آورده است؛ با جرئتِ پذیرفتنِ اینکه هنوز چیزی هست که می‌تواند به او برسد.

 

اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر

عنوان صفحه:
کشکولِ نیاز؛ اثر ۲۸ درویش قمارباز | گالری چارگوش

توضیحات متا:
تفسیر «کشکولِ نیاز» اثر احمد قلی‌زاده در گالری چارگوش؛ کشکول روشن، طومارِ سوزان و گل‌های سرخ در روایتیاز پذیرندگی و فقرِ عرفانی.

متن جایگزین تصویر:
درویشی با جامه‌ای از فرش‌های پاره و گل‌های سرخ، کشکولی با مایع روشن و طوماری سوزان؛ در پس‌زمینه ویرانه‌ها،سروها و آب زیر آسمان بنفش دیده می‌شوند.

عبارت‌های کلیدی مرتبط:
کشکول نیاز، درویش قمارباز، احمد قلی‌زاده، احمد رسام، گالری چارگوش، غزل ۱۵۵۴ مولانا، فقر عرفانی، نمادکشکول، تفسیر تابلو عرفانی، فرش ایرانی در هنر معاصر.

پیوندهای داخلی پیشنهادی:

• اثر ۲۲، «کشکولِ تهی»: جا بازکردن برای دریافت.
• اثر ۲۷، «خرقهٔ کهنهٔ نام»: فاصله‌گرفتن از تصویرِ بی‌نیاز و بی‌نقص.
• اثر ۲۹، «گسستن از سالوس»: مراقبت از صداقتِ تجربه در برابرِ نمایش.
• صفحهٔ فصل سوم، «خرقه‌سوزی و تزویر».