درویش قمارباز - اثر ۲۶

۲۶. تبرزینِ ملامت
فرودآمدنِ ادعا از مسندِ دانایی

اثر احمد قلی‌زاده ـ احمد رسام | گالری چارگوش
از مجموعهٔ «درویش قمارباز»؛ فصل سوم: «خرقه‌سوزی و تزویر»

شعر مولانا

در عشق علم جهل است ناموس علم سهل است
نادان علم اهل است دانای علم عامی

مولانا، دیوان شمس، غزل ۲۹۵۶.

سرودهٔ احمد قلی‌زاده

تبرزینِ ملامت برکش و زهدِ دورو زن
تا بویِ حقیقت برسد از دلِ این تن

درویش از سنگینیِ پشمینه آگاه شده بود، اما هنوز پوششی دیگر داشت که به‌آسانی دیده نمی‌شد: داناییِ خویش. می‌توانست دربارهٔ رهایی سخن بگوید، نامِ بندها را برشمارد و برای هر لغزش، تعبیری بیابد. حتی آن هنگام که ازندانستن حرف می‌زد، در دل اطمینان داشت که معنای ندانستن را بهتر از دیگران می‌فهمد. جامه سبک‌تر شده بود،اما جایگاهِ گوینده همچنان بلند مانده بود.

در این منزل، پرسش دیگر تنها این نیست که چه چیزی بر تن دارد. اکنون باید ببیند از کجا سخن می‌گوید؛ ازتجربه‌ای که هنوز در آن حضور دارد، یا از جایگاهی که برای خود ساخته است. آیا آموخته‌هایش به دیدن کمکمی‌کنند، یا پیش از هر مواجهه، شکلِ پاسخ را تعیین کرده‌اند؟

«تبرزینِ ملامت» تصویرِ همین رویارویی است. درویش در میانِ گردشِ پارچه، نور، فرش و ابر قرار گرفته و تبرزینیبزرگ را بالای سر نگه داشته است. در سمتِ دیگرِ تصویر، دو نقابِ طلایی و تیره در حالِ فروپاشی‌اند. میانِ قطعاتِشکسته، گلبرگ‌های سرخ و روشنایی جریان دارند. صحنه، لحظه‌ای پرقدرت را پیش چشم می‌آورد؛ لحظه‌ای کهصورت‌های تثبیت‌شده دیگر نمی‌توانند یکپارچگیِ پیشین خود را حفظ کنند.

بااین‌حال، تیغه در تماس با نقاب‌ها دیده نمی‌شود. تبرزین در بالای پیکره قرار دارد و چهره‌های شکسته در سمتراست و پایین‌تر معلق‌اند. رابطهٔ آن‌ها از راهِ جهتِ حرکت، گردشِ روشنایی و هم‌زمانیِ حضورشان ساخته می‌شود. این فاصله، به اثر اجازه می‌دهد از نمایشِ یک ضربهٔ جسمانی فراتر برود و رخدادی درونی را مجسم کند: از دسترفتنِ اقتدارِ نقابی که تا پیش از این، به جایِ انسان سخن می‌گفت.

تبرزین، یکی از نخستین نقاطی است که نگاه را به خود می‌کشد. اندازهٔ بزرگ، لبه‌های روشن و نقش‌های طلاییِ سطحِآن، ابزار را به حضوری تشریفاتی و نمادین تبدیل کرده‌اند. دستهٔ مایلِ آن از دستِ درویش به سوی گوشهٔ بالایتصویر امتداد می‌یابد و خطی قاطع در میانِ انبوهِ منحنی‌ها می‌سازد. در جهانی که همه‌چیز می‌پیچد و جاری است،این خطِ مورب، تصمیم را قابل‌دیدن می‌کند.

نقش‌های روی تیغه، همان زبانِ تزیینیِ پیرامون را ادامه می‌دهند. تبرزین از جهانِ تصویر بیگانه نیست؛ از همان نظامِنقش و زیبایی سر برآورده که جامه و فرش و ابرها را شکل داده است. در خوانشِ اثر، نیروی بازنگری نیز از درونِتجربه پدید می‌آید. درویش برای پرسش‌کردن از خود، ناچار نیست همهٔ آنچه را زیسته بی‌ارزش بداند؛ باید بتواند ازدلِ همان میراث، امکانِ نقدِ خویش را پیدا کند.

این تبرزین با ابزارِ اثر پانزدهم، «تبرزینِ قاطع»، خویشاوند است، اما کارکردِ رواییِ تازه‌ای دارد. آنجا تصمیمِ گسستناز فرمانِ طمع برجسته بود؛ اینجا مسئله، ادعایی است که می‌تواند حتی پس از چنین تصمیمی باقی بماند. سالکممکن است از خواسته‌ای فاصله بگیرد و از همان فاصله، مدرکی برای برتریِ خود بسازد. تبرزین این بار به مرزِ میانِآگاهی و خودبرتربینی نزدیک می‌شود.

یک دست، دستهٔ تبرزین را محکم گرفته است و دستِ دیگر، باز و بالا آمده. کنارِ هم قرارگرفتنِ این دو حالت، معنایپیکره را غنی‌تر می‌کند. دستی توانِ تصمیم‌گرفتن را نشان می‌دهد و دستی امکانِ دریافت را. درویش برای تغییر، همبه قاطعیت نیاز دارد و هم به آمادگیِ شنیدن؛ اگر فقط نخستین را نگه دارد، ممکن است از شکستنِ نقاب‌ها نیزنقابی تازه بسازد.

چهرهٔ او از نیم‌رخ دیده می‌شود و نگاهش در امتدادِ بازوی برافراشته قرار گرفته است. کلاهِ بلندِ قهوه‌ای همچنان برسر دارد و جامهٔ سفید و آبی هنوز نشانه‌های آشنای پیکرهٔ درویش را حفظ کرده‌اند. این استمرارِ ظاهر، نکته‌ای مهمرا آشکار می‌کند: مسئلهٔ تابلو با حذفِ همهٔ نشانه‌های درویشی حل نمی‌شود. تغییر باید در نسبتِ شخص با آننشانه‌ها اتفاق بیفتد.

در سوی دیگر، دو نقاب با نیم‌رخ‌هایی رو به دو جهت، از هم گشوده‌اند. بخش‌هایی از صورت‌ها طلایی است وبخش‌هایی به سطحی تیره با ترک‌های طلایی تبدیل شده است. چشم‌ها بسته‌اند و قطعاتِ جداشده، پیرامونِپیشانی و گونه‌ها پراکنده‌اند. پشتِ پوسته‌ها، فضای تهی و روشنایی دیده می‌شود. نقاب‌ها شبیه صورت‌اند، اماحضورِ انسانیِ پیکرهٔ زنده را ندارند.

دوگانگیِ آن‌ها می‌تواند در این روایت، یادآورِ صورت‌های متفاوتی باشد که انسان برای حفظِ جایگاهِ خود می‌سازد: چهره‌ای که می‌خواهد دانا دیده شود و چهره‌ای که می‌خواهد پاک و بی‌خطا به نظر برسد. تصویر این دو معنا رابه‌طور قطعی به هر نقاب اختصاص نمی‌دهد؛ امکانِ خواندنِ چند صورت از یک میل را پیش می‌آورد. میلِ مشترک،کنترلِ تصویری است که از ما باقی می‌ماند.

طلایی‌بودنِ صورت‌ها نیز در این خوانش اهمیت دارد. نقاب‌ها زشت یا بی‌ارزش جلوه نمی‌کنند؛ آراسته‌اند و شکوهدارند. چیزی که درویش باید از اقتدارش فاصله بگیرد، ممکن است دقیقاً همان چیزی باشد که برایش احترام آوردهاست. گاهی دشوارترین وابستگی، به تصویری است که دیگران آن را تحسین می‌کنند و خودِ انسان نیز سال‌ها برایساختنش کوشیده است.

در تصویر نهایی، تسبیحِ پاره و دانه‌های خاکستریِ متنِ اولیه دیده نمی‌شوند. گسست اینجا در چهره‌ها اتفاقمی‌افتد. این جابه‌جایی، مرکزِ تفسیر را از نظمِ شمارش و تکرار، به صورتِ اجتماعی و ادعای هویت می‌برد. پس از اثربیست‌وپنجم که مهره‌های بزرگ و جامهٔ سنگین را پیش چشم گذاشت، اکنون لایه‌ای نزدیک‌تر به خودِ شخص آشکارمی‌شود: صورتی که می‌خواهد با آن شناخته شود.

بیت مولانا نیز در غزلی قرار دارد که با دل‌کندن از نیک‌نامی و اعتبارِ نزدِ خلق آغاز می‌شود. وارونگیِ نسبتِ «علم» و«جهل»، در چنین بافتی، اقتدارِ دانایی را در قلمروِ عشق به پرسش می‌گیرد. خوانشِ این مجموعه بر فاصلهٔ شناختنِمفاهیم و اهلِ تجربه‌شدن تکیه دارد؛ از بیت، حکمی عمومی علیهِ یادگیری یا دانشِ علمی نمی‌سازد.

درویش می‌تواند نامِ عشق را بداند و همچنان از مواجهه‌ای که نظمِ او را برهم می‌زند بگریزد. می‌تواند دربارهٔ فروتنیسخن بگوید و از شنیدنِ مخالفت برآشوبد. این فاصله، موضوعِ اصلیِ ملامت در روایتِ تابلوست. «ملامت» در اینجالحظهٔ صادقانهٔ دیدنِ همین فاصله است؛ لحظه‌ای که شخص دیگر نمی‌تواند صرفِ آشنایی با زبانِ راه را گواهِپیمودنِ آن بداند.

سرودهٔ احمد قلی‌زاده، این رویارویی را با بیانی قاطع پیش می‌برد. «زهدِ دورو» با حضورِ نقاب‌ها نسبت پیدا می‌کندو «بویِ حقیقت» در کنارِ گل‌های سرخ، امکانِ ترجمانی حسی می‌یابد. گل‌ها در تصویر، پیرامونِ شکستگی‌ها و میانِجریان‌های روشن حضور دارند؛ گویی فروپاشیِ صورتِ بسته، فضایی برای آشکارشدنِ کیفیتی دیگر باز کرده است.

گلبرگ‌های پراکنده، لحنِ تبرزین را نیز تغییر می‌دهند. در کنارِ تیغه و قطعاتِ سختِ نقاب، با لطافتِ گل روبه‌رومی‌شویم. این هم‌نشینی، قاطعیت را با حساسیت همراه می‌کند. در روایتِ اثر، ارزشِ شکستن به آن چیزی وابستهاست که امکانِ ظهور می‌یابد: توانِ شنیدن، اثرپذیرفتن و ارتباط‌داشتن با جهانی که پیش‌تر زیرِ پاسخ‌های آماده پنهانمانده بود.

گل‌های کامل در میانِ ابرها و چین‌ها دیده می‌شوند و گلبرگ‌های جداشده در مسیرِ گردشِ تصویر حرکت می‌کنند. برخی نزدیکِ دستِ بازِ درویش‌اند و برخی از میانِ قطعاتِ نقاب می‌گذرند. این پراکندگی، بخش‌های مختلفِترکیب‌بندی را به هم پیوند می‌دهد. نگاه پس از توقف بر تیغه، به دست، سپس به چهره‌ها و از آنجا به گردشِگلبرگ‌ها هدایت می‌شود.

جامهٔ سفید و آبی، با رشته‌های سرخ و طلایی در فضا باز شده است. لبه‌ها گاه به نوارهایی بلند تبدیل می‌شوند و گاهبا حاشیه‌های نقش‌دارِ فرش امتداد می‌یابند. در بعضی نقاط، تشخیصِ پایانِ لباس و آغازِ فضای پیرامون دشواراست. این درهم‌رفتگی، از نظرِ روایی با موضوعِ اثر هم‌جهت است: هویتی که گمان می‌کرد مرزهایش قطعی‌اند،اکنون در رابطه با جهان دوباره شکل می‌گیرد.

فرشِ ایرانی در پیش‌زمینه حضوری گسترده دارد. حاشیه‌های ریش‌ریش، گل‌های بافته‌شده و ترکیبِ سرخ و لاجوردیِآن، چشم را به لبهٔ پایینِ تصویر می‌آورند؛ سپس نوارهای فرش در مسیرهای پیچان به بالا حرکت می‌کنند. چیزی کهمعمولاً بسترِ ایستادن است، اینجا خود در جریان افتاده است. در این خوانش، حتی زمینه‌ای که سالک بر آن احساسِاستواری می‌کرد، از بازنگری مصون نمی‌ماند.

زیرِ این گردشِ پرنقش، زمینی خشک و شکافته دیده می‌شود. فلات‌های بریده، دیواره‌های سنگی و شکاف‌های عمیقتا دوردست امتداد دارند و از بعضی گسست‌ها روشناییِ گرم برمی‌آید. این چشم‌انداز، استحکامِ ظاهری و شکنندگیرا هم‌زمان نشان می‌دهد. سطحی که از دور یکپارچه به نظر می‌رسد، از نزدیک پر از فاصله و بریدگی است.

می‌توان این زمین را همتایِ بیرونیِ اطمینان‌های درویش خواند. او نیز مدت‌ها بر دانسته‌های خود ایستاده و آن‌ها راسطحی پیوسته تصور کرده است. اکنون فاصله‌ها آشکار شده‌اند: جایی که تجربه از توضیح جلو می‌زند، جایی کهپاسخِ آشنا کار نمی‌کند و جایی که دیگری، از نقشی که برایش تعیین کرده بود بیرون می‌آید.

بااین‌همه، تابلو در خشکیِ زمین محصور نمی‌ماند. آسمانِ تیره و ستاره‌دار، ابرهای روشن با حاشیه‌های طلایی ومسیرهای گستردهٔ نور، مقیاسی بزرگ‌تر پیش می‌آورند. در برابرِ این وسعت، ادعای احاطهٔ کامل کوچک می‌شود. درویش همچنان در مرکزِ حرکت است، اما مرکزِ همهٔ معناها نیست.

از منظرِ روان‌شناختیِ روایت، یکی از دشوارترین لحظه‌ها زمانی است که انسان متوجه می‌شود دفاع از نظرش، بهدفاع از ارزشمندیِ خودش تبدیل شده است. در چنین وضعیتی، مخالفت به‌آسانی شبیه تهدید احساس می‌شود وپرسشِ دیگری، میلِ فوری به پاسخ‌دادن را برمی‌انگیزد. درویش می‌کوشد میانِ این دو فاصله بگذارد: ممکن استفهمِ او ناقص باشد و همچنان حرمت و امکانِ رشد داشته باشد.

همین فاصله، یادگیری را دوباره ممکن می‌کند. او می‌تواند پیش از توضیح‌دادن، بپرسد چه چیزی را هنوز ندیدهاست. می‌تواند دانسته‌ای را اصلاح کند، بی‌آنکه همهٔ گذشته‌اش فروبریزد. آموخته‌ها از جایگاهِ سندِ برتری، به ابزارِفهمیدن بازمی‌گردند.

خطرِ تازه البته هنوز باقی است. سالک ممکن است به شکستنِ نقاب‌هایش افتخار کند و از خود، چهرهٔ کسی رابسازد که از همه بی‌نقاب‌تر است. به همین دلیل، دستِ باز در کنارِ تبرزین اهمیت دارد. تصمیم باید با پذیرندگیهمراه بماند؛ وگرنه ابزارِ رهایی نیز می‌تواند به نشانِ اقتداری تازه تبدیل شود.

احمد قلی‌زاده در «تبرزینِ ملامت» از مجموعهٔ «درویش قمارباز» در گالری چارگوش، رویارویی با ادعا را در جهانیآکنده از زیبایی تصویر می‌کند. نقش، نور، گل و فرش در صحنه باقی می‌مانند. آنچه اقتدارش را از دست می‌دهد،صورتی است که می‌خواست به نمایندگی از تمامِ حقیقت سخن بگوید.

در ادامهٔ فصل، همین پرسش به نام و اعتبارِ شخص نزدیک‌تر خواهد شد. اگر دانایی نتواند ضامنِ برتری باشد وظاهر نتواند حقیقتِ تجربه را تضمین کند، سالک باید دوباره بپرسد چه چیزی را به نامِ «من» حفظ می‌کند. نقاب‌هاشکسته‌اند، اما میلِ شناخته‌شدن هنوز می‌تواند از میانِ قطعاتِ آن‌ها صورتی تازه بسازد.

فعلاً، درویش در میانهٔ این لحظه ایستاده است: یک دست بر ابزارِ تصمیم و دستی دیگر گشوده به جهان. روشنایی ازمیانِ چهره‌های شکسته می‌گذرد و گلبرگ‌ها در فضایی حرکت می‌کنند که پیش‌تر پوسته‌ای سخت آن را بسته بود.

این بار، توانِ او در داشتنِ آخرین پاسخ نیست؛ در این است که هنوز می‌تواند چیزی بیاموزد.

 

اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر

عنوان صفحه:
تبرزینِ ملامت؛ اثر ۲۶ درویش قمارباز | گالری چارگوش

توضیحات متا:
تفسیر «تبرزینِ ملامت» اثر احمد قلی‌زاده در گالری چارگوش؛ تبرزین طلایی، نقاب‌های شکسته و عبور از ادعایدانایی در گفت‌وگو با شعر مولانا.

متن جایگزین تصویر:
درویشی با جامهٔ سفید و آبی و تبرزین نقش‌دارِ برافراشته، کنار دو نقاب طلاییِ شکسته؛ گل‌های سرخ، فرش‌هایپیچان و نور بر فراز زمینی شکافته.

عبارت‌های کلیدی مرتبط:
تبرزین ملامت، درویش قمارباز، احمد قلی‌زاده، احمد رسام، گالری چارگوش، غزل ۲۹۵۶ مولانا، نماد نقاب در هنر،تفسیر تابلو عرفانی، دانایی و عشق.

پیوندهای داخلی پیشنهادی:

• اثر ۲۵، «رهایی از پشمینه»: گذر از اعتبارِ جامه به پرسش از ادعای دانایی.
• اثر ۱۵، «تبرزینِ قاطع»: مقایسهٔ دو کارکردِ رواییِ تبرزین.
• اثر ۲۷، «خرقهٔ کهنهٔ نام»: ادامهٔ مواجهه با نام و هویت.
• صفحهٔ فصل سوم، «خرقه‌سوزی و تزویر».