درویش قمارباز - اثر ۲۴

۲۴. چاکِ بی‌بخیه
گشودگی‌ای که نباید با عادت پوشاند

اثر احمد قلی‌زاده ـ احمد رسام | گالری چارگوش
از مجموعهٔ «درویش قمارباز»؛ فصل سوم: «خرقه‌سوزی و تزویر»

شعر مولانا

دست بزد خرقه من چاک کرد
گفت مزن بخیه بر این چاک من

مولانا، دیوان شمس، غزل ۲۱۰۶. (ganjoor.net)

سرودهٔ احمد قلی‌زاده

خرقه‌ی پاره‌دوزی که ز خونِ دل طراز است
درویشِ خراباتیِ ما را به از این راز است

درویش از قالبِ پیشین خود گذشته است، اما عادتِ بازگشتن هنوز در او زندگی می‌کند. کافی است گوشه‌ای از جامهباز شود، نشانه‌ای از گذشته جابه‌جا شود یا پرسشی بی‌پاسخ بماند تا میلِ ترمیم از راه برسد: باید چیزی دوخت،توضیحی یافت، شکاف را پوشاند و دوباره همان کسی شد که پیش از این بود. او تا اینجای سفر، بسیاری از بندهایآشکار را شناخته است؛ اکنون با بندی ظریف‌تر روبه‌رو می‌شود: اشتیاق به بازسازیِ همان صورتی که برای رهایی از آنراه افتاده بود.

«چاکِ بی‌بخیه» در همین لحظه شکل می‌گیرد. جامهٔ درویش سرشار از دوخت و وصله است، اما گشودگی‌هایشهمچنان باقی‌اند. این هم‌زمانی، مسئلهٔ اصلی تابلو را پیش چشم می‌آورد: چه چیزی را باید ترمیم کرد تا زندگیادامه یابد، و کدام شکاف را باید مجال داد تا معنای تازه‌ای از آن پدیدار شود؟

پیکره از پشت دیده می‌شود. چهره از دسترسِ مستقیمِ نگاه کنار رفته و حرکتِ بدن، جای بیانِ صورت را گرفته است. یک دست به سوی بالای تصویر امتداد دارد و دست دیگر در سمت مقابل گشوده شده است. این کشیدگیِ نامتقارن،چرخش را در سراسر جامه جاری می‌کند. درویش به مخاطب نگاه نمی‌کند تا حالِ خود را توضیح دهد؛ ما با پیامدِتجربهٔ او روبه‌رو می‌شویم: پارچه‌ای که می‌پیچد، بخیه‌هایی که دیده می‌شوند و شکاف‌هایی که هنوز بسته نشده‌اند.

خرقه، بخش بزرگی از فضای تابلو را اشغال کرده است. دامنه‌های پهن و پیچان آن، نگاه را از شانه‌ها به میان چین‌هاو از آنجا به پایین تصویر می‌برند. سطح جامه یکدست نیست؛ پارچه‌های تیره، قطعاتِ نقش‌دار، حاشیه‌هایفرسوده، رشته‌های آزاد و تکه‌دوزی‌های طلایی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. گویی سالک، تاریخِ خود را بر تن دارد؛تاریخی که هیچ‌گاه به یک پارچهٔ صاف و بی‌درز تبدیل نشده است.

در خوانش این اثر، هر وصله می‌تواند یادگارِ زمانی باشد که درویش کوشیده خود را جمع کند و ادامه دهد. بعضیدوخت‌ها شاید او را از گسستن نگه داشته‌اند. بعضی نیز ممکن است تنها برای پنهان‌کردنِ چیزی زده شده باشند کههنوز آمادهٔ دیدنش نبوده است. تصویر میان این دو امکان فاصله می‌گذارد و اجازه نمی‌دهد همهٔ بخیه‌ها معنایییکسان پیدا کنند. زندگی به ترمیم نیاز دارد؛ دشواری از جایی آغاز می‌شود که هر ترمیم، بازگرداندنِ اجباریِ گذشتهباشد.

همین‌جا، نامِ «چاکِ بی‌بخیه» معنای دقیق‌تری پیدا می‌کند. عنوان قرار نیست گزارشی از جامه‌ای فاقدِ هرگونهدوخت باشد. روی خرقه، بخیه‌ها آشکارند و در بعضی قطعاتِ وصله‌شده نیز گشودگی‌های تیره دیده می‌شود. ناماثر، توجه را به چاکی معین می‌برد؛ به رخدادی که پوشاندنِ فوریِ آن، امکانِ فهمیدنش را از میان می‌برد. حضورِوصله‌ها در کنارِ پارگی‌های باز، کشمکشِ میان عادتِ بستن و ضرورتِ گشوده‌ماندن را زنده نگه می‌دارد.

در بیت مولانا نیز تأکید بر «این چاک» است. معشوق، خرقه را می‌درد و از بخیه‌زدنِ همان چاک بازمی‌دارد. در آغازغزل، دعوت به دیدنِ معشوق و پاک‌شدنِ نگاه آمده است؛ بنابراین، پارگی در متنِ یک مواجههٔ عاشقانه رخ می‌دهد. جامه از فرسودگیِ معمول پاره نشده؛ دیدار، نظمِ پیشینِ عاشق را برهم زده است. (ganjoor.net)

در روایتِ «درویش قمارباز»، این مواجهه به پرسشی دربارهٔ ظرفیتِ تغییر تبدیل می‌شود. سالک می‌تواند تجربه‌ایتکان‌دهنده را پشت سر بگذارد و بلافاصله با واژه‌های آشنا آن را بی‌خطر کند: نامی بر آن بگذارد، نتیجه‌ای قطعی ازآن بگیرد و جای مشخصی در دانسته‌های گذشته برایش پیدا کند. آن‌گاه همه‌چیز ظاهراً فهمیده شده است، اما خودِاو کمتر تغییر کرده است. چاک بسته شده، پیش از آنکه معلوم شود چه افقی از میانش پیدا بود.

در این تابلو، حرکتِ جامه چنین بسته‌شدنی را به تعویق می‌اندازد. چین‌ها آرام نمی‌گیرند تا همه‌چیز در قالبِ نهاییِخود تثبیت شود. رشته‌های سرخ از میان نقش‌ها و در امتدادِ لبه‌ها بیرون آمده‌اند؛ بعضی روی پارچه حرکت می‌کنندو بعضی از آن فاصله می‌گیرند. این رشته‌ها، مرزِ میانِ بافته‌شدن و گسستن را قابل‌دیدن می‌کنند. سرخیِ آن‌ها درکنار گل‌های سرخ و قطعاتِ فرش، ضرباهنگی گرم در پهنهٔ آبیِ خرقه می‌سازد.

نامِ پیشینِ اثر، «خرقهٔ خونین»، می‌توانست نگاه را به سوی جراحتی جسمانی ببرد. در تصویرِ حاضر، سرخی در نخ،گل و نقشِ پارچه حضور دارد. عنوانِ «چاکِ بی‌بخیه» این جزئیات را به مضمونِ گشودگی نزدیک‌تر می‌کند و فرصتمی‌دهد استعارهٔ «خونِ دل» در سرودهٔ احمد قلی‌زاده، معنای عاطفیِ خود را حفظ کند: رنج و اشتیاقی که در گذرِزمان به بافتِ تجربه تبدیل شده‌اند.

در سرودهٔ هنرمند، خرقهٔ پاره‌دوزی‌شده حاملِ راز است. در کنارِ بیت مولانا، این نگاه دو سوی یک تجربه را روشنمی‌کند: جامه، یادگارِ زیستن است و چاک، امکانِ فراتررفتن از تعریفِ تثبیت‌شدهٔ آن. سالک گذشته‌اش را با خود دارد؛مسئله این است که آیا هنوز به تجربه اجازه می‌دهد چیزی به آن بیفزاید، یا می‌خواهد هر اتفاقِ تازه‌ای را در اندازهٔهمان جامهٔ قدیمی بدوزد.

نقش‌های سفید و سرخِ روی خرقه، در میان تیرگیِ آبی، مانند شاخه‌هایی پیچان حرکت می‌کنند. ساقه‌ها و گل‌ها باچرخشِ پارچه همراه شده‌اند و چشم را در مسیرهای منحنی پیش می‌برند. پارگی‌ها نتوانسته‌اند این رویشِ تصویریرا متوقف کنند. گل و شکاف در یک سطح حضور دارند؛ زیبایی، همراهِ فرسودگی دیده می‌شود و به بی‌نقص‌بودنِجامه وابسته نمی‌ماند.

این هم‌نشینی، یکی از ظریف‌ترین لایه‌های اثر است. درویش برای ادامه‌دادن منتظرِ جامه‌ای کامل نمانده است. او باهمان لباسِ وصله‌دار حرکت می‌کند. هنوز رشته‌هایی آویخته‌اند، هنوز برخی لبه‌ها از هم بازند و هنوز صورتِ نهاییِاین دگرگونی روشن نیست. بااین‌همه، حرکت آغاز شده است. امکانِ زیستن، در میانهٔ ناتمامی نیز وجود دارد.

در پایینِ تصویر، فرش‌های فرسوده با حاشیه‌های ریش‌ریش روی زمین و سنگ‌ها افتاده‌اند. نقش و رنگِ آن‌ها بابرخی قطعاتِ روی خرقه خویشاوند است. این نسبت، میانِ پوششِ بدن و بستری که بر آن زندگی می‌شود پیوندمی‌سازد. فرش در این خوانش، یادِ خانه، حافظه و فضای آشنا را همراه دارد؛ همان جهانِ آشنایی که تکه‌هایی از آندر لباسِ سالک نیز باقی مانده است.

از این منظر، خرقه تنها پوششی شخصی نیست. عادت‌ها، خاطره‌ها و نقش‌های به‌ارث‌رسیده نیز در بافتِ آن سهمدارند. درویش حتی هنگامِ تغییر، از گذشته‌ای بی‌نشان آغاز نمی‌کند. او با نقش‌هایی زندگی کرده که پیش از انتخابِآگاهانه‌اش وجود داشته‌اند. رهایی برای چنین انسانی، به شناختنِ این نقش‌ها و بازنگری در نسبتِ خود با آن‌ها نیازدارد.

چشم‌انداز پیرامون، این نسبت را گسترش می‌دهد. کوه‌های لاجوردی و فیروزه‌ای با خطوطِ طلایی از یکدیگر جداشده‌اند. ابرهای روشن در میانِ ارتفاعات می‌پیچند و سروهای باریک، درختانِ شکوفه‌دار و لکه‌های سرخِ شاخ‌وبرگ،در لایه‌های منظره پراکنده‌اند. این فضای آراسته و خیال‌انگیز، با زبانِ نگارگری ایرانی گفت‌وگو می‌کند و دگرگونیِدرویش را در جهانی زنده قرار می‌دهد.

شاخه‌های گل‌دارِ لباس با شکوفه‌های بیرون پاسخِ یکدیگر می‌شوند. منحنی‌های پارچه با گردشِ ابرها همراه‌اند وخطوطِ طلاییِ منظره، از نظرِ بصری یادآورِ دوخت‌های خرقه‌اند. از خلالِ این تکرارها، مرزِ پیکره و محیط نرم‌ترمی‌شود. سالک با جهانی روبه‌روست که در آن می‌توان به شکل‌های گوناگون پیوست؛ همهٔ پیوندها به معنایبسته‌شدن نیستند.

کلاه بلندِ درویش نیز این پیوستگی را ادامه می‌دهد. سطحِ تیرهٔ آن با ستاره‌ها و روشناییِ کهکشانی پوشیده شده و باآسمانِ شب خویشاوند است. نشانه‌ای که معمولاً به شناساییِ پیکره کمک می‌کند، اینجا خود به پهنه‌ای گسترده‌ترراه می‌دهد. در خوانشِ اثر، حتی علامتِ آشنای درویشی نیز ظرفیت دارد از تعریفِ محدودِ یک نقش فراتر رود.

چهرهٔ پنهان و آسمانِ گسترده، توجه را از تشخیصِ فرد به کیفیتِ حضورِ او می‌برند. این درویش هنوز جامه و کلاهدارد، اما دیگر نمی‌توان همهٔ تجربه‌اش را از روی آن‌ها شناخت. ظاهر، بخشی از داستان را روایت می‌کند؛ تمامِداستان در اختیارِ ظاهر نیست.

از منظرِ روان‌شناختیِ این روایت، «بخیهٔ شتاب‌زده» همان توضیحی است که پیش از شنیدنِ کاملِ تجربه آمادهکرده‌ایم. ممکن است تغییری در رابطه، باور یا جایگاهِ خود احساس کنیم و فوراً بکوشیم آن را با تصویری که از خودداریم سازگار کنیم. درویش در این مرحله به خود فرصت می‌دهد جمله‌ای ناتمام بماند، پرسشی پاسخِ فوری نگیرد واحساسِ تازه‌ای پیش از داوری شناخته شود.

این مکث، عملی دشوار است؛ زیرا ناتمامی می‌تواند او را دوباره به سوی همان نقشِ مطمئنِ پیشین ببرد. بااین‌حال،اختیارِ تازه‌اش در همین فاصله شکل می‌گیرد: می‌تواند تصمیم بگیرد کدام بخشِ گذشته را حفظ کند، کدام را تغییردهد و کدام تعریف دیگر پاسخ‌گوی زندگیِ او نیست.

در مسیرِ فصلِ «خرقه‌سوزی و تزویر»، این اثر مرحله‌ای ضروری است. در «آتش‌زدنِ تزویر»، اعتبارِ ظاهر زیر سؤالرفت؛ در «کشکولِ تهی»، جایی برای دریافت پدید آمد؛ و در «رهایی از قالب»، امکانِ ادامهٔ جان فراتر از صورتِ آشنامطرح شد. اکنون «چاکِ بی‌بخیه» دشواریِ حفظِ همین گشودگی را نشان می‌دهد. درویش باید مراقب باشد تجربهٔتازه، بلافاصله به وصله‌ای برای تثبیتِ همان شخصیتِ سابق تبدیل نشود.

احمد قلی‌زاده در این اثر از مجموعهٔ «درویش قمارباز» در گالری چارگوش، خرقه را به سطحی برای دیدنِ زمانتبدیل می‌کند: گذشته در وصله‌ها باقی است، اکنون در گردشِ پارچه رخ می‌دهد و آینده در شکاف‌هایی حضور داردکه هنوز شکلِ نهایی‌شان معلوم نیست. مخاطب با انسانی روبه‌رو می‌شود که می‌تواند تاریخِ خود را بر تن داشتهباشد و همچنان تغییر کند.

سفر ادامه خواهد یافت و وسوسهٔ پرداختن به جامه نیز بازخواهد گشت. ممکن است روزی درویش چنان سرگرمِمرتب‌کردنِ دوخت‌ها شود که حرکتِ نخستین را فراموش کند. اما اکنون، در میانِ کوه‌های آبی، شکوفه‌ها و آسمانِستاره‌دار، خرقه هنوز می‌گردد.

این بار، پیش از آنکه چاک را ببندد، می‌خواهد بداند چه چیزی از میانِ آن دیده می‌شود.

اطلاعات پیشنهادی برای صفحهٔ اثر

عنوان صفحه:
چاکِ بی‌بخیه؛ اثر ۲۴ درویش قمارباز | احمد قلی‌زاده | گالری چارگوش

توضیحات متا:
تفسیر تابلو «چاکِ بی‌بخیه» اثر احمد قلی‌زاده در گالری چارگوش؛ روایتی از خرقهٔ وصله‌دار، شعر مولانا و فرصتدگرگونی در مجموعهٔ درویش قمارباز.

متن جایگزین تصویر:
درویشی از پشت با خرقهٔ آبیِ گل‌دار، وصله‌های طلایی و نخ‌های سرخ، در حال چرخش میان کوه‌های فیروزه‌ای،شکوفه‌ها و آسمان ستاره‌دار.

عبارت‌های کلیدی مرتبط:
چاک بی‌بخیه، درویش قمارباز، احمد قلی‌زاده، احمد رسام، گالری چارگوش، خرقه در شعر مولانا، تفسیر تابلوعرفانی، هنر معاصر ایرانی، غزل ۲۱۰۶ دیوان شمس.

پیوندهای داخلی پیشنهادی:

• اثر ۲۱، «آتش‌زدنِ تزویر»: آغازِ مواجهه با جامه و هویت.
• اثر ۲۳، «رهایی از قالب»: زمینهٔ رواییِ این اثر.
• اثر ۲۵، «رهایی از پشمینه»: ادامهٔ پرسش از وابستگی به جامه.
• صفحهٔ فصل سوم، «خرقه‌سوزی و تزویر».