درویش قمارباز — اثر سوم: دلِ ترسنده

از فصل نخست: آستانِ صفر و قمارِ اول
زیرعنوان: پناهی که به زندان بدل می‌شود
اثر تصویری: احمد قلی‌زاده | گالری چارگوش

دل ترسنده که از عشق گریزان شده‌ای
ز کف عشق اگر جان ببری جان نبری

مولانا، دیوان شمس، شعر شمارهٔ ۲۸۷۲ در بخش غزلیات گنجور.

درویش پس از آن پیشگاه، هنوز در اندیشهٔ پذیرفته‌شدن بود؛ اما این‌بار چیزی بیش از نداشتنِ زر و اعتبار او رامی‌ترساند. اگر بی‌هیچ امتیازی پیش برود، چه چیزی میانِ دلش و رنج خواهد ایستاد؟ اگر کارتِ آخر را کنار بگذارد ودست‌هایش را تهی نشان دهد، زخمِ بعدی را با چه خواهد پوشاند؟

در منزل نخست، شوقِ آغاز دوباره باقی مانده بود. در منزل دوم، بهای داشته‌ها تغییر کرده بود. اکنون، در فاصلهٔمیانِ فهمیدن و عمل‌کردن، دل به سخن آمده بود؛ دلی که از آنچه می‌دانست عقب‌تر می‌ایستاد و آهسته می‌پرسید: اگر باز همان شود چه؟

در روایت این منزل، درویش خواست مکث کند. به خود گفت هنوز آماده نیست. اندیشید که می‌تواند مدتی از هرچهاو را دگرگون می‌کند فاصله بگیرد؛ در گوشه‌ای بماند، چیزی نخواهد، چیزی نپذیرد و چیزی از دست ندهد. خیال کرداگر جهان را به اندازهٔ پناهگاهش کوچک کند، سرانجام بر آن مسلط خواهد شد.

اما جهان به اندازهٔ ترسِ او کوچک نشد.

بالای سرش، رنگ‌ها در یکدیگر می‌پیچیدند. آبی و فیروزه‌ای، ارغوانی و زرین، لایه‌لایه در پهنهٔ آسمان پیش می‌رفتند. نوارهایی روشن و تیره از عرضِ تصویر عبور می‌کردند و رو به بالا قوس می‌گرفتند. قطعات طلایی در میانشان پراکندهبود و پیکره‌های کوچک، همچون نشانه‌هایی از زندگیِ دیگران، بر حاشیهٔ این جریان ظاهر می‌شدند. در دلِ اینگردش، هیئتِ درویش با بازوان گشوده دیده می‌شد؛ در پایین، کاسه‌ای شکسته بر خاک مانده بود.

گویی تصویر، درویش را هم‌زمان در دو وضعیت نشان می‌دهد: بخشی از او هنوز کنارِ کاسه ایستاده و شکستگی رامی‌شمارد؛ بخشی دیگر، پیش از آنکه ترس اجازه بدهد، به حرکت درآمده است.

«دلِ ترسنده» در همین دوگانگی جان می‌گیرد. انسان می‌تواند میلِ زیستن داشته باشد و از تجربهٔ دوباره بترسد. می‌تواند راه را ببیند و همچنان قدمش بلرزد. در این منزل، سفر به آهسته‌ترین و نزدیک‌ترین مانعِ خود می‌رسد: صدایی درونِ دل که می‌خواهد او را محفوظ نگه دارد، حتی اگر بهای این حفاظت، کوچک‌شدنِ جهان باشد.

کاسه‌ای که شکستگی‌اش را پنهان نمی‌کند

در پیش‌زمینهٔ سمت راست، کاسه‌ای سفال‌گون قرار گرفته است. سطحِ بیرونی آن خاکی و قهوه‌ای است و دربخش‌هایی، لایه‌هایی روشن‌تر و متمایل به سبز دیده می‌شود. دهانه به سوی بالا باز است، اما قسمت بزرگی از لبه ودیواره آسیب دیده و شکافی نامنظم تا بدنه ادامه یافته است. ترک‌های دیگر نیز بر سطحِ ظرف دیده می‌شوند.

این کاسه صرفاً لب‌پریده نیست. آسیب، در شکلِ آن دخالت کرده و پیوستگیِ دیواره را شکسته است. بااین‌حال، ظرفهنوز به‌عنوانِ کاسه شناخته می‌شود: پایه، انحنای بدنه و بخش عمدهٔ دهانه باقی مانده‌اند. میانِ ازهم‌گسیختگی وماندگاریِ شکل، وضعیتی ناتمام پدید آمده است.

کاسه، برخلافِ تاس و کارتِ دو اثر پیشین، شیئی برای امتیازآوردن یا تعیینِ نتیجه نیست. کارکردِ آشنای آن با پذیرفتنو در خود جای‌دادن ارتباط دارد. از همین‌جا، روایتِ مجموعه از جهانِ بازی به جهانِ دریافت نزدیک می‌شود. اکنونپرسش این است که درویش چه اندازه می‌تواند چیزی را به زندگیِ خود راه دهد.

اما ظرف آسیب دیده است. نمی‌توان با اطمینان فرض کرد که همچنان هرچه در آن ریخته شود نگه می‌دارد. تصویرنیز ترمیمی کامل نشان نمی‌دهد. از این رو، خوانشِ کاسه به‌عنوانِ دلِ زخم‌خورده باید رنج و محدودیتِ آن را جدیبگیرد. زخم صرفاً نشانی زیبا بر سطحِ زندگی نیست؛ گاه شکلِ دریافت‌کردن، اعتمادکردن و نزدیک‌شدن را تغییرمی‌دهد.

کاسه در همان حال، تماماً به خرده‌سفال تبدیل نشده است. هنوز حجمی دارد، حضوری دارد و دهانه‌اش رو بهجهان باز مانده است. در این باقی‌ماندن، امکانِ پرسش هست: با ظرفی که دیگر همان ظرفِ پیشین نیست، چگونهمی‌توان ادامه داد؟

این پرسش، از انتظارِ بازگشتِ کامل به گذشته فاصله می‌گیرد. درویش شاید هرگز به بی‌خبریِ پیش از زخم بازنگردد. تجربه را نمی‌توان از حافظه پاک کرد. آنچه ممکن است، ساختنِ نسبتی تازه با تجربه است؛ نسبتی که در آن، شناختِآسیب با تعطیل‌کردنِ همهٔ امکان‌ها یکی نشود.

کاسه به او نمی‌گوید فراموش کن. در برابرش می‌ماند تا یاد بگیرد چگونه به خاطر بیاورد، بی‌آنکه تمامِ آینده را ازپیش به شکلِ گذشته تصور کند.

شکافِ ظرف و شکافِ زمین

در زیرِ کاسه، زمین خشک و قطعه‌قطعه شده است. شکاف‌ها در سراسرِ پیش‌زمینه امتداد دارند و بعضی از آن‌هاعمیق و تیره‌اند. ترکِ بدنهٔ کاسه در کنارِ این ترک‌های بزرگ، رابطه‌ای میانِ ظرف و محیط می‌سازد. آنچه در مقیاسِکوچک بر پیکرِ کاسه رخ داده، در مقیاسِ بزرگ‌تر بر زمین نیز دیده می‌شود.

در این خوانش، رنج در مرزِ یک شیء محصور نمی‌ماند. هنگامی که دل از تجربه‌ای آسیب می‌بیند، ممکن استنگاهش به سراسرِ جهان تغییر کند. راه‌ها، چهره‌ها و امکان‌هایی که پیش‌تر آشنا بودند، اکنون نشانه‌های خطر به نظربرسند. یک شکستگیِ نزدیک، می‌تواند افقِ دور را نیز ترک‌خورده نشان دهد.

بااین‌حال، زمین فقط سطحی برای تأییدِ ترس نیست. در بخش چپِ پایین، میانِ همین خاک، گل‌ها و گیاهان باریکدیده می‌شوند. بعضی رنگِ روشن دارند و برخی سرخ، زرد یا تیره‌اند. رشدِ آن‌ها گسترده و یکدست نیست؛ به صورتِجزیره‌ای کوچک از حیات ظاهر شده است.

این جزئیات، مانعِ بسته‌شدنِ معنای تصویر می‌شوند. خشکی همهٔ قاب را به سکوت و نابودی تبدیل نکرده است. رویش، محدود و آسیب‌پذیر، همچنان رخ می‌دهد.

گل‌ها وعدهٔ مصونیت نمی‌دهند. ساقه‌های نازکشان در همان زمینی قرار دارد که شکاف‌هایش را می‌بینیم. اهمیتشاندر این است که امکانِ زندگی را از شرطِ بی‌نقص‌بودنِ محیط جدا می‌کنند. چیزی می‌تواند در جهانِ ناتمام رشد کند؛آهسته، اندک و بی‌تضمین.

درویش در روایت این اثر، به چنین نشانه‌ای نیاز دارد. سخنی بلند دربارهٔ شجاعت شاید نتواند او را از پناهگاه بیرونبیاورد. گاهی دیدنِ یک رویشِ کوچک، پرسشی مؤثرتر می‌سازد: اگر همه‌چیز بسته شده، این گل چگونه هنوز راهیپیدا کرده است؟

بناهای کوچک؛ شهرِ احتیاط

در کنارِ گیاهان و در بخش‌هایی از زمین، بناهای کوچکِ خاکی دیده می‌شوند؛ برجک‌هایی با روزنه‌ها، دیوارها وحجم‌هایی که یادآورِ آبادی یا قلعه‌اند. مقیاسِ آن‌ها در برابرِ کاسه و درویش طبیعی نیست. همین جابه‌جاییِ اندازه،امکانِ خوانشی درونی را فراهم می‌کند.

کاسه از یک آبادی بزرگ‌تر شده است. چیزی که از بیرون، شیئی ساده و شکسته به نظر می‌رسد، در جهانِ تجربهمی‌تواند از شهری کامل وزنِ بیشتری داشته باشد. یک خاطرهٔ آسیب‌زا گاهی از همهٔ استدلال‌های پیرامون بزرگ‌تراحساس می‌شود.

بناهای کوچک را می‌توان در روایتِ پیشنهادی، به کوششِ دل برای ساختنِ پناه مربوط کرد. پس از ترس، انسانراه‌های محافظت پیدا می‌کند: فاصله می‌گیرد، مرز می‌گذارد، زمان می‌خواهد و بعضی درها را بسته نگه می‌دارد. این مراقبت می‌تواند ضروری باشد.

اما پناهگاه زمانی تنگ می‌شود که دیگر هیچ دری برای بازشدن نداشته باشد. اگر هر نزدیکی پیشاپیش خطر شمردهشود، دیوار به‌تدریج جای افق را می‌گیرد. آدمی ممکن است در خانه‌ای امن بماند و از پشتِ همان دیوارها، صدایزندگی را بشنود.

در تصویر، زندانی مشخص وجود ندارد؛ بناهای کوچک نیز به‌خودیِ‌خود نشانهٔ حبس نیستند. «پناهی که به زندانبدل می‌شود» نامِ همین امکانِ درونی است: وقتی حفاظت از دل، به جلوگیری از هر تجربه تبدیل شود.

در کنارِ بناها، گل‌ها رشد کرده‌اند. این هم‌جواری اجازه می‌دهد که مراقبت و گشودگی را کنار هم ببینیم. می‌تواندیواری داشت و روزنه‌ای نیز گشود؛ می‌توان مرز داشت و همچنان پذیرای رابطه‌ای تازه بود. مسئلهٔ درویش یافتنِهمین اندازه است، اندازه‌ای که هیچ قاعدهٔ ساده‌ای برای همهٔ موقعیت‌ها تعیینش نمی‌کند.

بدنی که میانِ ترس و حرکت قرار گرفته است

در بخش میانی و بالاییِ تصویر، هیئتِ درویش با کلاه بلند و بازوان گشوده دیده می‌شود. چهره در سایه است وبخش‌هایی از تن و جامه، در میانِ نوارهای روشن و تیره محو می‌شوند. دامن و حرکتِ پیرامون، کیفیتی چرخان بهصحنه می‌دهند.

این پیکره از وضوحِ کاملِ بدنِ اثر نخست فاصله دارد. آنجا دست، صورت و سنگِ زیرِ تن به‌روشنی دیده می‌شدند. اینجا مرزِ بدن با فضای اطراف در بعضی نقاط نرم و ناپیدا شده است. درویش درونِ حرکتی قرار دارد که از خودشبزرگ‌تر است.

بااین‌همه، نمی‌توان از بازشدنِ بازوان نتیجه گرفت که ترس به پایان رسیده است. صورت نشانهٔ خوانایی از احساسِمشخص ارائه نمی‌کند و حرکت نیز در یک لحظه متوقف شده است. همین ابهام به اثر عمق می‌دهد: بدن می‌تواندبه سوی تجربه باز شود، درحالی‌که دل هنوز نگران است.

در مسیرِ این مجموعه، این حرکت را می‌توان نخستین جلوه‌ای از شوقِ رهایی دانست؛ شوقی که هنوز به سماعِگستردهٔ فصل‌های بعد نرسیده است. درویش اکنون تنها می‌آزماید که آیا می‌تواند اندکی از حالتِ جمع‌شدن در خودفاصله بگیرد.

در برابرِ کاسهٔ ساکنِ پایین، بدن کیفیتی گشوده و جاری دارد. کاسه آن بخشی از تجربه را نگه می‌دارد که به خاطره وشکستگی وابسته است؛ درویش امکانِ حرکتی را پیش می‌کشد که از دلِ همان خاطره آغاز می‌شود. این دو، درخوانشِ اثر، دو وضعیتِ یک جان‌اند: توانِ دریافت که آسیب دیده و میلِ زیستن که هنوز خاموش نشده است.

فاصلهٔ میانشان، فاصلهٔ میانِ رنج و پاسخِ قطعی نیست. راهی است که باید پیموده شود.

نوارهای چرخان؛ راه‌هایی که مستقیم نیستند

بخش بزرگی از تصویر را نوارهایی قوس‌دار دربرگرفته‌اند. این نوارها کیفیتی پارچه‌گون، مه‌آلود و سیال دارند؛ آبیِتیره، فیروزه‌ای، خاکستری، کرم و رگه‌های طلایی در امتدادشان حرکت می‌کند. از سمت چپ وارد می‌شوند، از میانهمی‌گذرند و به سوی بالای سمت راست قوس می‌گیرند.

آن‌ها را نمی‌توان با اطمینان رود، پارچه یا مسیرِ نجومی نامید. در تصویر، کارکردشان بیش از هر چیز ساختنِ جریاناست. چشم بر امتدادِ آن‌ها حرکت می‌کند و از بخشِ زمینی به پهنهٔ بالایی راه می‌یابد.

این مسیر، مستقیم و کوتاه نیست. خم می‌شود، برمی‌گردد و بخشی از آن پشتِ عناصرِ دیگر پنهان می‌ماند. از همینرو، می‌تواند شکلِ مناسبی برای تجربهٔ دلِ ترسنده باشد. بازگشت به زندگی همیشه در یک تصمیمِ قاطع خلاصهنمی‌شود. گاهی پیش‌رفتن و مکث‌کردن، نزدیک‌شدن و فاصله‌گرفتن، در کنار هم رخ می‌دهند.

درویش در دلِ این نوارها قرار گرفته است. تصویر، او را بیرون از جریان و مسلط بر آن نشان نمی‌دهد. حرکت با تنشتماس دارد و بخشی از قامتش را می‌پوشاند. تجربهٔ تازه هنوز چیزی نیست که بتوان آن را از دور، بی‌درگیریِ عاطفی،مدیریت کرد.

بر بعضی از حاشیه‌ها، پیکره‌های کوچکِ رنگین، اشیای ریز و شکل‌هایی شبیه کتابِ گشوده دیده می‌شوند. اینحضورهای کوچک، فضای کیهانی را به روایت و زندگیِ انسانی پیوند می‌زنند. درویش هرچند تنها پیکرهٔ بزرگِ صحنهاست، در جهانی تهی از دیگران حرکت نمی‌کند.

می‌توان این پیکره‌ها را در خوانشِ داستانی، یادآورِ مسیرهای متفاوتِ زیستن دانست؛ آدم‌هایی که هر یک به شکلیدر جریان حضور دارند. آن‌ها پاسخِ آماده‌ای به درویش نمی‌دهند. حضورشان کافی است تا تنهاییِ او به معنایبی‌همراه‌بودنِ مطلق نشود.

نقشِ خورشیدی؛ روشنایی‌ای که زخم را پاک نمی‌کند

در سمت چپِ پیکره، نقشِ دایره‌ای بزرگی با پرتوهای نوک‌تیز و حاشیه‌ای درخشان قرار دارد. در مرکزِ آن، نقشیجانوریِ شیرسان در میانِ آرایه‌های رنگین دیده می‌شود. حلقه‌هایی از نوشته و نقوش گیاهی، مرکز را دربرگرفته‌اند ونورِ گرم، پیرامونِ این مجموعه را روشن کرده است.

این عنصر کیفیتی خورشیدی دارد؛ به صورتِ نشانی آراسته و فرهنگی ظاهر شده و بخشی از هویتِ ایرانیِ تصویر رامی‌سازد. نوشته‌های آن در این اندازه، به‌طور کامل و مطمئن خوانده نمی‌شوند. بنابراین، نسبت‌دادنِ عبارت یا بیتِمشخصی به این حلقه‌ها نیازمند نسخه‌ای واضح‌تر است.

در نسبت با جهانِ مولانا و شمس، این نقش امکانِ تداعیِ روشنایی و بیداری را فراهم می‌کند. می‌توان میانِ کیفیتِخورشیدیِ آن و نامِ شمس پیوندی شاعرانه برقرار کرد، بی‌آنکه این تداعی را به شناساییِ قطعیِ یک شخصیت درتصویر تبدیل کنیم.

موقعیتِ نقش مهم است: نزدیکِ درویش قرار دارد و بازوی گشودهٔ او در برابرِ آن امتداد یافته است. در نگاهِمخاطب، بدن و روشنایی واردِ رابطه می‌شوند. گویی دل، حتی هنگامِ ترس، از چیزی متأثر شده که نمی‌تواندبه‌سادگی از آن روی برگرداند.

اما این نور کاسه را ترمیم نکرده و شکاف‌های زمین را نبسته است. در پایینِ تصویر، شکستگی همچنان آشکار است. روشنایی، در این خوانش، امکانِ دیدن می‌دهد؛ از جمله دیدنِ همان زخمی که دل می‌خواست پنهانش کند.

این نکته برای روایتِ اثر تعیین‌کننده است. آگاهی همیشه به معنای آسودگیِ فوری نیست. گاهی آنچه روشنمی‌شود، میزانِ ترس و گسترهٔ دیوارهایی است که پیرامونِ خود ساخته‌ایم. درویش اکنون می‌تواند پناهگاهش راببیند؛ هم آن بخشی را که از او محافظت کرده و هم آن بخشی را که راهِ تجربه را تنگ کرده است.

نقشِ خورشیدی در کنارِ آسمانِ تیره، به این دیدن کیفیتی زنده می‌دهد. تاریکی و روشنایی در دو جهانِ جدا قرارنگرفته‌اند؛ در یک میدان حضور دارند و نگاه را میانِ خود حرکت می‌دهند.

آسمانی که از اندازهٔ پناهگاه بزرگ‌تر است

بالای تصویر، لایه‌های پیچانِ ابرگون و سحابی‌مانند گسترده شده‌اند. فیروزه‌ای، آبی، سبز، ارغوانی و طلایی درقوس‌های متعدد به یکدیگر راه می‌دهند. نقاطِ روشنِ ریز نیز در بخش‌هایی از زمینهٔ تیره دیده می‌شوند و حال‌وهوایکیهانی را تقویت می‌کنند.

این آسمان، پس‌زمینه‌ای خنثی نیست. تراکمِ نقش و حرکتِ رنگ در آن، نگاه را به سوی عمقی می‌برد که به‌آسانیپایان نمی‌یابد. در برابرِ شهرِ کوچکِ خاکیِ پایین، وسعتی قرار گرفته که با دیوار اندازه‌گیری نمی‌شود.

از این راه، اثر میانِ دو میلِ درونی کشش می‌سازد: میل به محدودکردنِ جهان برای احساسِ امنیت و میل به گشودگیدر برابرِ چیزی بزرگ‌تر. دلِ ترسنده به هر دو نیاز پاسخ می‌دهد. می‌خواهد بماند و محفوظ باشد؛ می‌خواهد برود وبداند چه چیزهایی هنوز ممکن‌اند.

رنگ‌های سردِ آسمان در کنارِ گرمای زمین و درخششِ نقشِ خورشیدی، این کشش را تقویت می‌کنند. پایین، مادهسنگین و خشک است؛ بالا، رنگ لایه‌لایه و سیال می‌شود. میانِ این دو، بدنِ درویش قرار دارد؛ تنی که از زمین آمده واکنون به وسعتی دیگر پاسخ می‌دهد.

این جابه‌جایی، ارزشِ زمین را از بین نمی‌برد. گل‌ها و بناهای کوچک هنوز در پایین قرار دارند و کاسه نیز همان‌جاست. جهانِ روزمره همچنان محلِ زندگی است. آنچه تغییر می‌کند، امکانِ نگاه‌کردن به آن از افقی وسیع‌تر است.

درویش قرار نیست برای ادامه‌دادن، زندگیِ زمینی را فراموش کند. شاید باید بتواند در همان زندگی، جایی برایناشناخته باقی بگذارد.

طلا؛ چیزی که دیگر در یک جایگاه جمع نمی‌شود

قطعات طلایی در سراسرِ تصویر پراکنده‌اند: بر زمین، کنارِ کاسه، در حاشیهٔ نوارها و در فضای بالاتر. بعضیچین‌خورده و کاغذگون‌اند و بعضی به قطعاتی ضخیم‌تر شباهت دارند. آنچه دیده می‌شود جلوهٔ فلزی و زرینِآن‌هاست؛ جنسِ واقعیِ اجرای اثر از تصویر تعیین نمی‌شود.

این پراکندگی، در پیوند با دو تابلوی قبلی معنای تازه‌ای پیدا می‌کند. در اثر نخست، درخشش در کنارِ ترک‌های جهانو بر جامهٔ درویش نشسته بود. در اثر دوم، بخشی از طلا بر کارتِ امتیاز جمع شده بود. اینجا، دیگر به یک نشانِمرکزی تعلق ندارد؛ همراهِ خاک، حرکت و فضای پیرامون دیده می‌شود.

در خوانشِ پیوستهٔ مجموعه، می‌توان این تغییر را نشانهٔ پراکنده‌شدنِ معیارِ ارزش دانست. دل شاید کم‌کم درمی‌یابدکه معنا همیشه در یک پیروزی، یک تأیید یا یک رابطهٔ خاص انباشته نیست. چیزهای کوچک و دور از مرکز نیزمی‌توانند ارزش داشته باشند.

بااین‌حال، طلا شکافِ بزرگِ کاسه را پر نکرده است. این ظرف را نباید به‌عنوانِ نمونه‌ای از ترمیمِ طلایی توصیف کرد؛شکستگیِ آن باز و آشکار مانده است. درخششِ پیرامون، جایِ نیاز به مراقبت و بازسازی را نمی‌گیرد.

همین جدایی، به تصویر صداقت می‌دهد. جهان می‌تواند همچنان زیبا باشد و انسان هنوز درد داشته باشد. دیدنِزیبایی، رنج را باطل نمی‌کند؛ تنها اجازه می‌دهد رنج، تمامِ میدانِ دید را در اختیار نگیرد.

خطابِ شعر؛ دل از چه می‌گریزد؟

در بیتِ مولانا، خودِ دل مخاطب قرار می‌گیرد؛ دلی که از عشق گریزان شده است. ادامهٔ شعر نیز مضمونِ گریز ومحافظت را پی می‌گیرد و از وضعیتی سخن می‌گوید که حتی سپرشدنِ سراسرِ تن، رهایی از نیروی عشق را تضمیننمی‌کند. از این جهت، ترسِ درویش با یکی از کشش‌های اصلیِ متنِ شعر پیوند دارد. (ganjoor.net)

در خوانشِ این مجموعه، تکرارِ «جان ببری» پرسشی دربارهٔ کیفیتِ زیستن می‌سازد: اگر انسان همهٔ امکان‌های تماسرا ببندد، چه چیزی را حفظ کرده و از چه چیزی فاصله گرفته است؟ این، برداشتِ هنریِ اثر از بازیِ معناییِ بیت استو همهٔ ظرفیتِ آن را در یک تفسیر محدود نمی‌کند.

پیوندِ دیگری نیز میانِ کاسه و متنِ کاملِ همین شعر وجود دارد. در ادامه، مولانا از شیشه‌گر و شکستنِ قدح سخنمی‌گوید. بنابراین، ظرفِ آسیب‌دیده با تصویری در همان شعر هم‌نشینی پیدا می‌کند؛ هرچند ظرفِ تابلو سفال‌گوناست و نمی‌توان قصدِ مستقیمِ هنرمند برای بازنماییِ آن بیتِ دیگر را از روی تصویر قطعی دانست. (ganjoor.net)

در جهانِ مستقلِ این تابلو، کاسه صورتِ یک پرسش است: آیا پس از شکستن، باید از اصلِ دریافت‌کردن دستکشید؟

پاسخِ تصویر آسان نیست. ظرف آسیب دیده و این حقیقت پابرجاست. در کنارِ آن، گل روییده، نور حضور دارد و بدنبه حرکت درآمده است. اثر، چند امکان را در یک قاب نگه می‌دارد تا مخاطب ناچار نباشد میانِ انکارِ زخم و انکارِزندگی یکی را انتخاب کند.

دل، پیش از آنکه شجاع شود

درویش در این منزل هنوز به شجاعتی بی‌لرزش نرسیده است. شاید نخستین تغییرش همین باشد که ترس را می‌بیندو نام می‌برد. تا پیش از این، ممکن بود هر عقب‌نشینی را خردمندی بداند و هر درِ بسته را نشانهٔ شناخت. اکنونمی‌تواند از خود بپرسد کدام فاصله واقعاً از او مراقبت می‌کند و کدام فاصله تنها عمرِ ترس را طولانی‌تر می‌سازد.

این پرسش به عجله پاسخ نمی‌دهد. بعضی مرزها باید حفظ شوند؛ بعضی موقعیت‌ها واقعاً آسیب‌زا هستند ودورشدن از آن‌ها بخشی از اختیارِ انسان است. در روایتِ «دلِ ترسنده»، بازشدن به زندگی به معنای واگذاشتنِ ایناختیار نیست. مسئله، امکانِ انتخابِ دوباره است؛ انتخابی که تنها از فرمانِ خاطرهٔ ترس پیروی نکند.

کاسه شاید نیازمندِ رسیدگی باشد. دل نیز ممکن است به زمان و همراهی نیاز داشته باشد. اما هیچ‌یک ناچار نیستندبه خاطرِ آسیب، از تمامِ امکان‌های آینده حذف شوند.

از همین‌جا، تصویرِ درویشِ گشوده اهمیت پیدا می‌کند. او را می‌توان کسی دید که هنوز می‌ترسد، اما برای لحظه‌ایاجازه داده ترس تنها نیروی تعیین‌کنندهٔ قامتش نباشد. بازوان اندکی باز شده‌اند؛ حرکت آغاز شده، هرچند مقصدروشن نیست.

در برابرش، نقشِ خورشیدی می‌درخشد. زیرِ پایش، کاسه همچنان شکسته است. این هم‌زمانی، حقیقتِ این منزلاست: آغازِ حرکت پیش از پایانِ کاملِ نگرانی.

در پایانِ اثر دوم، دل از بی‌تکیه‌گاه‌شدن لرزیده بود. در اثر سوم، لرزش به صورتِ جهانی تصویری درآمده است؛ خاکِشکافته، ظرفِ آسیب‌دیده، آبادیِ کوچک و آسمانی که از محدودهٔ آن‌ها فراتر می‌رود. درویش اکنون می‌فهمد کهمی‌توان پناه داشت و همچنان راهی به بیرون نگه داشت. می‌توان زخمی را به یاد آورد و هنوز به امکانِ رویش توجهکرد.

او کنارِ کاسه می‌ماند؛ نه آن‌قدر که همهٔ عمر به شمارشِ ترک‌ها بگذرد. نگاهش از شکافِ دیواره به شکافِ خاکمی‌رسد، از آنجا به ساقه‌ای باریک، و سپس به حرکتی که در بالای سرش جریان دارد.

گل، پاسخِ همهٔ پرسش‌ها نیست. کاسه نیز گذشتهٔ خود را پس نمی‌گیرد. اما میانِ این دو، چیزی برای ادامه‌دادنوجود دارد.

درویش آهسته می‌فهمد که برای برداشتنِ قدمِ بعد، لازم نیست جهان قول بدهد هرگز نخواهد شکست. لازم استبتواند ببیند کجا باید بماند، کجا باید فاصله بگیرد و کجا هنوز راهی برای نزدیک‌شدن هست.

همین که دوباره به حرکت فکر می‌کند، عادتِ قدیمی سر برمی‌آورد: می‌خواهد این‌بار همه‌چیز را پیشاپیش حسابکند، هر مسیر را بسنجد و چنان قدم بردارد که دیگر غافلگیر نشود. دل از پناهگاه بیرون آمده، اما ذهن هنوز درجست‌وجویِ نقشه‌ای بی‌خطاست.

راه، او را به منزلِ بعد می‌برد؛ جایی که باید با میلِ خود به پیش‌بینی و تسلط روبه‌رو شود.

پس از دلِ ترسنده، نوبتِ «ماتِ شه‌رخ» است.