تابلو عارفانه تکنسخه کشف گوهر (The Ultimate Boon)؛ اثر 78 مامن گنجینه پنهان از مجموعه آینه خانه تصویرسازی از احمد قلیزاده ( رسام ) گالری چارگوش

تابلو هفتاد و هشتم: کشفِ گوهر

The Ultimate Boon

این تصویر، تصویری از لحظه‌ی یافتنِ حقیقتِ درون است؛ نه حقیقتی که از بیرون آموخته شود، نه گنجی که درجهانِ خارجی به چنگ آید، بلکه گوهری که پس از عبور از تاریکی‌ها، رنج‌ها، آزمون‌ها و رویارویی با سایه، سرانجام ازدلِ خودِ انسان آشکار می‌شود. در اینجا با پیکری روبه‌رو هستیم که سراسر وجودش از آسمان ساخته شده است؛بدنی آبی و کهکشانی که بر سطحش ابرهای مینیاتوریِ ایرانی جاری‌اند، انگار کالبد او دیگر صرفاً تنِ مادی نیست،بلکه خود به جهانی مستقل تبدیل شده است. او دیگر تنها «انسان» نیست؛ او به صورتِ نمادین، ظرفِ هستی شدهاست؛ ظرفی که درونش ستاره، بی‌کرانگی، سکوت و معنا موج می‌زند.

مهم‌ترین عنصر تصویر، آن چیزی‌ست که در آغوش گرفته: یک مکعبِ زرین و جواهرگون؛ نه کتاب، نه صندوقی بسته،بلکه شیئی رازآلود که همچون یک آشکارسازِ حقیقت، درونِ پیکر را نمایان می‌کند. این مکعب، به شکلی شبیهپرتونگاری یا اشعه‌ی ایکس، از یک سو سطح بیرونیِ تزئین‌شده و باشکوهِ خود را نشان می‌دهد و از سوی دیگر، پرده راکنار می‌زند و ساختارِ درونیِ وجود را آشکار می‌سازد. در آن، قفسه‌ی سینه، استخوان‌بندی و پیکرِ درونی دیدهمی‌شود؛ اما نه به صورت استخوانی خشک و بی‌روح، بلکه به شکلِ اسکلتی جواهرگونه، مزین، صیقل‌خورده و زینت‌یافته با طلا، فیروزه و لاجورد. این همان نقطه‌ی مرکزی تفسیر است: انسان در پایان این سفر درمی‌یابد کهدرونی‌ترین لایه‌ی وجودش نه تاریکیِ محض است و نه پوچی، بلکه جوهره‌ای زنده، شریف، گران‌بها و نورانی است.

این مکعبِ طلایی را می‌توان نمادِ «کشفِ باطن» دانست. تمام مراحل پیشینِ سفر، در واقع آماده‌سازی برای همینلحظه بوده‌اند؛ لحظه‌ای که انسان دیگر فقط به پوست، نقاب، ظاهر، نقش اجتماعی یا داستان‌های سطحیِ خودنگاه نمی‌کند، بلکه برای نخستین بار درونِ خویش را می‌بیند. و آنچه در درون می‌بیند، چیزی فراتر از گوشت واستخوان است: اسکلتی آراسته و جواهرین. این یعنی حتی عمیق‌ترین، بنیادی‌ترین و لخت‌ترین بخشِ وجود نیزمی‌تواند زیبا، ارزشمند و قدسی باشد. این تصویر می‌گوید گوهرِ انسان در سطح نیست؛ در مغزِ استخوانِ اوست. حقیقتِ او در لایه‌هایی پنهان است که تنها پس از عبور از رنج و صداقت با خویشتن آشکار می‌شوند.

بدنِ کهکشانیِ این پیکر و ابرهای مینیاتوری ایرانی که بر چهره و تنش نشسته‌اند، نشان می‌دهند که این کشفِ گوهر،صرفاً یک خودشناسیِ فردی و روان‌شناختی نیست؛ بلکه تجربه‌ای کیهانی و معنوی است. او دیگر خودش را موجودیمحدود، تنها و زمینی نمی‌بیند. بیرونِ او آسمان است، و درونِ او نیز گنجینه‌ای از آسمانی‌ترین مواد؛ لاجورد، فیروزه،طلا و نظمِ معماری‌وارِ استخوان‌ها. انگار ظاهر و باطن، هر دو در یک زبان سخن می‌گویند: زبانِ زیبایی، آگاهی ویگانگی. اینجا دیگر تضادی میان جسم و روح نیست؛ جسم نیز حاملِ معنا شده و اسکلت نیز به جای تداعیِ مرگ،نشانه‌ی جوهره و اصالت گشته است.

از منظر روان‌شناختی، این تصویر مرحله‌ای را نشان می‌دهد که در آن، انسان پس از عبور از انکار، مقاومت، زخم،فروپاشی و مواجهه با سایه، به نوعی یکپارچگی می‌رسد. او دیگر از درونِ خود نمی‌ترسد. اگر در اپیزودهای پیشین،تاریکیِ درون ممکن بود چون اژدها، فقدان، زهدان یا آزمون تصویر شود، اکنون همان درون به صورت گنج ظاهرشده است. این دگرگونی بسیار مهم است: در سفر رشد، درونِ انسان ابتدا ترسناک به نظر می‌رسد، چون پُر ازچیزهای سرکوب‌شده و ناشناخته است؛ اما وقتی او جرأت می‌کند این تاریکی‌ها را ببیند و از آن‌ها عبور کند، هماناعماق به گنجینه تبدیل می‌شوند. پس «کشفِ گوهر» یعنی دیدنِ ارزش در همان جایی که قبلاً فقط ترس، درد یاابهام دیده می‌شد.

در سنت عرفانی ایرانی نیز این تصویر معنایی بسیار عمیق دارد. در عرفان، سالک سال‌ها به دنبال حقیقت در بیرونمی‌گردد؛ در معشوق، در پیر، در کتاب، در جهان، در نشانه‌ها. اما سرانجام درمی‌یابد آنچه می‌جسته، از ابتدا در خودِاو به ودیعه نهاده شده بوده است. این مکعبِ زرین که در آغوش گرفته شده، می‌تواند نمادِ همان صندوقچه‌ی درونباشد؛ گنجینه‌ای که در سینه‌ی انسان پنهان بوده و اکنون در لحظه‌ی بلوغ و کشف، گشوده شده است. از همینروست که این تصویر به‌خوبی با حال‌وهوای آن بیتِ حافظ پیوند می‌خورد که:

سال‌ها دل طلبِ جامِ جم از ما می‌کرد
وان‌چه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد

در این اثر، «جام جم» دیگر نه جام است و نه آینه؛ بلکه به صورت یک مکعبِ طلاییِ آشکارکننده ظاهر شده است. چیزی که هم زینت و شکوه دارد، هم درون را هویدا می‌کند. این بسیار معنادار است: حقیقتِ اصیل، هم زیباست وهم برملاکننده. هم جاذبه دارد و هم صداقت. هم ما را به حیرت می‌اندازد و هم از ما می‌خواهد از سطح عبورکنیم.

فیروزه و لاجوردهایی که در ساختارِ آن درون دیده می‌شوند، صرفاً عناصر تزئینی نیستند. این سنگ‌ها در فرهنگبصری ایرانی بارِ معنایی دارند: فیروزه یادآور آسمان، محافظت، امید و آرامش است؛ لاجورد یادآور عمق، راز، شکوه وپیوند با امر قدسی. وقتی این مواد درونِ اسکلت و قفسه‌ی سینه جای گرفته‌اند، یعنی گوهرِ وجودیِ انسان از جنسِابتذال و فرسودگی نیست؛ از جنسِ معدن‌های شریف است. انگار انسان پس از این سفر درمی‌یابد که درونش یکمعدنِ عادی نیست، بلکه معدنی قدسی است؛ ثروتی نه مادی، بلکه وجودی.

نکته‌ی ظریف دیگر این است که پیکر، این مکعب را در آغوش گرفته، نه در فاصله. این یعنی گوهرِ کشف‌شده صرفاً«دیده» نشده، بلکه «پذیرفته» و «حمل» نیز شده است. بسیاری از انسان‌ها ممکن است لحظه‌هایی از آگاهی راتجربه کنند، اما هنوز با آن آشتی نکرده باشند. در این تصویر، حالت دست‌ها نشان می‌دهد که فرد این گنج را از آنِخود دانسته، آن را انکار نمی‌کند، از آن نمی‌گریزد و از لمسِ آن هراس ندارد. او سرانجام به چیزی رسیده که می‌تواندبا اطمینان بگوید: این جوهر، جوهرِ خودِ من است.

اگر بخواهیم این اثر را در مسیر کلی این مجموعه بخوانیم، باید گفت در اپیزودهای قبل، انسان پیوسته از چیزی تهیمی‌شد: از امنیتِ کاذب، از تکیه‌گاه‌های بیرونی، از دلبستگی، از نقاب، از توهم، از انکار، از مقاومت و حتی از تصویرِپیشینِ خود. اما این تهی‌شدن، مقدمه‌ی یک پُرشدنِ بزرگ بوده است. حالا که او از زوائد خالی شده، می‌تواند با گوهرِحقیقی‌اش روبه‌رو شود. این مرحله، پاداشِ نهاییِ سفر است: نه موفقیتِ بیرونی، نه فتحِ جهان، بلکه دستیابی به اصالت.

این تصویر به ما می‌گوید که بزرگ‌ترین کشفِ انسان، کشفِ خودِ اوست؛ اما نه خودی که اجتماع ساخته، نه خودیکه ترس ساخته، نه خودی که برای بقا نقش بازی کرده، بلکه خودی که در عمیق‌ترین لایه‌ها، صیقل‌خورده، شریف ونورانی باقی مانده است. پیکرِ آسمانیِ بیرونی و اسکلتِ جواهرینِ درونی، با هم این پیام را کامل می‌کنند: ظاهرِ تو اگر آسمانی شود اما باطنِ تو تهی باشد، هنوز راه ناتمام است؛ اما وقتی باطنِ تو نیز به گوهر بدل شود، آن‌گاه به تمامیت رسیده‌ای.

و شاید زیباترین جمع‌بندیِ این اثر این باشد:

انسان تمام مسیر را طی می‌کند تا بفهمد درونِ خود، نه یک خلأِ تاریک، بلکه یک معدنِ زرین پنهان کرده است. آسمانِ بیرونیِ او باشکوه است، اما شکوهِ اصلی در آن جایی‌ست که کمتر دیده می‌شود: در قفسه‌ی سینه، در استخوانِ جان، در آن گوهرِ پنهانی که تنها پس از عبور از رنج، خود را نشان می‌دهد. کشفِ گوهر یعنی رسیدن به لحظه‌ای که انسان دیگر از درونش نمی‌ترسد؛ چون سرانجام دیده است که در اعماقِ وجودش، حقیقتی زیبا، صیقلی و قدسی در انتظارِ شناخته شدن بوده است.