نقاشی روانشناختی رویارویی با سایه Confronting the Shadow اثر 77 ورود به معدن نور از مجموعه آینه خانه گالری چارگوش اثر  احمد قلیزاده ( رسام )

تابلو هفتاد و هفتم: رویارویی با سایه

Confronting the Shadow

در این اثر، نخستین چیزی که نگاه را متوقف می‌کند، تقابل آشکار میان دو جهان است؛ در بالای تصویر، انسانی رامی‌بینیم که بر لبه‌ی مرزی روشن نشسته است، آرام و ساکن، در میان آسمانی سرشار از ابرهای سفید و نور. پایین‌تراما ناگهان جهان تغییر می‌کند؛ روشنایی جایش را به تاریکیِ کیهانی می‌دهد، کهکشان‌ها در دل سیاهی می‌چرخند،چشم‌هایی بی‌شمار از اعماق ناشناخته به بیرون خیره شده‌اند و توده‌هایی از لاجورد، فیروزه و سنگ‌هایشکافته‌شده همچون گنج‌هایی مدفون در ناخودآگاه ظاهر می‌شوند. میان این دو قلمرو، قطعاتی از کاشی ونقش‌های ایرانی در حال فروریختن‌اند؛ گویی پوسته‌ای که سال‌ها «منِ شناخته‌شده» را ساخته بود، اکنون شکسته وراهی به اعماق باز کرده است. خودِ ترکیب‌بندی از همان ابتدا می‌گوید که این اثر درباره‌ی مبارزه با یک دشمن بیرونینیست؛ درباره‌ی نگاه کردن از لبه‌ی آگاهی به درونِ تاریکیِ خویشتن است.

پیکرِ نشسته در بالا، برخلاف بسیاری از تصاویر قهرمانانه، شمشیر در دست ندارد، نمی‌جنگد و حتی حالتِ حمله یادفاع نیز ندارد. او نشسته است و نگاه می‌کند. همین سکون، شاید مهم‌ترین نشانه‌ی تصویری این تابلو باشد. رویارویی با سایه در اینجا به معنای شکست دادن هیولایی درونی نیست؛ به معنای آن است که انسان برای نخستینبار جرئت می‌کند از فرار دست بردارد و به آنچه سال‌ها در زیرِ سطحِ شخصیت پنهان کرده، نگاه کند. فاصله‌ی میانجایگاه روشنِ او و فضای تاریکِ زیرین، مرز میان «آن چیزی که درباره‌ی خود می‌دانیم» و «آن چیزی که هنوز حاضرنیستیم درباره‌ی خود بدانیم» را می‌سازد. قهرمان هنوز وارد آن جهان نشده، اما دیگر پشتش را نیز به آن نکردهاست. این همان لحظه‌ی حساسِ خودشناسی است: لحظه‌ای که انکار پایان می‌گیرد، ولی ادغام هنوز کامل نشده است.

چشم‌های فراوانی که در تاریکی پراکنده‌اند، می‌توانند نمادِ بخش‌هایی از روان باشند که تا پیش از این دیدهنمی‌شدند، اما اکنون خودشان در حالِ دیدنِ ما هستند. این وارونگی اهمیت زیادی دارد. معمولاً انسان تصور می‌کنداوست که جهان را می‌بیند و درباره‌ی آن قضاوت می‌کند؛ اما در این تابلو، تاریکی نیز به او نگاه می‌کند. گویی هرخشمِ سرکوب‌شده، هر حسادتِ انکارشده، هر ترسِ قدیمی، هر میلِ پذیرفته‌نشده و هر زخمی که زیر لایه‌هایشخصیت پنهان شده، اکنون چشمی باز کرده و می‌پرسد: «تا کی قرار است وانمود کنی من وجود ندارم؟» سایهدرست در همین نقطه قدرت پیدا می‌کند؛ نه چون ذاتاً شرور است، بلکه چون نادیده گرفته شده است.

سنگ‌های عظیمِ لاجوردی و فیروزه‌ای در مرکزِ جهانِ تاریک، تعبیر اثر را پیچیده‌تر و زیباتر می‌کنند. اگر تاریکی صرفاًقلمروِ شر بود، انتظار داشتیم تنها با ویرانی و سیاهی روبه‌رو شویم؛ اما در عمیق‌ترین بخشِ همان تاریکی، گوهروجود دارد. بعضی سنگ‌ها از بیرون خشن و خام‌اند، اما برخی دیگر شکافته شده‌اند و درونِ بلورین و درخشانشانآشکار شده است. این دقیقاً یکی از مهم‌ترین معانیِ مفهومِ سایه است: آنچه سرکوب کرده‌ایم فقط خشم، ترس یامیل‌های ناخوشایند نیست. گاهی قدرت، جسارت، خلاقیت، میلِ زندگی، استقلال و بخش‌هایی از استعدادِ ما نیزهمراه با سایه به ناخودآگاه رانده شده‌اند. انسان برای رسیدن به تمامیت، تنها قرار نیست تاریکی‌اش را تحمل کند؛باید گنجی را که همراه آن تاریکی دفن کرده نیز بازپس بگیرد.

قطعاتِ شکسته‌ی کاشی که از مرزِ روشنایی به سمت اعماق سقوط می‌کنند، می‌توانند نمادِ فروپاشیِ تصویری باشندکه انسان از خودش ساخته است. این کاشی‌ها هنوز زیبا هستند، هنوز رنگ و هویتِ ایرانی و تزئینات آشنا را با خودحمل می‌کنند، اما دیگر یک سطحِ یکپارچه نمی‌سازند. گویی شخصیتِ بیرونی، نقش‌هایی که برای پذیرفته شدن بازیکرده‌ایم، تعریف‌هایی که از «آدم خوب بودن»، «قوی بودن»، «بی‌نقص بودن» یا «همیشه آرام بودن» برای خودساخته‌ایم، در مرحله‌ی مواجهه با سایه ترک می‌خورند. این فروپاشی لزوماً نابودی نیست؛ شکستنِ یک تصویرِمحدود است تا واقعیتی کامل‌تر بتواند ظاهر شود. گاهی انسان برای شناختنِ خویشتن، باید اجازه دهد تصویرِ زیبایی که سال‌ها از خودش ساخته، کمی ترک بخورد.

از منظر روان‌شناسی تحلیلیِ یونگ، «سایه» بخش‌هایی از شخصیت است که خودآگاه نمی‌خواهد آن‌ها را متعلق بهخود بداند. به همین دلیل، این بخش‌ها اغلب به بیرون فرافکنی می‌شوند. چیزی را در دیگری با شدت محکوممی‌کنیم، اما گاهی بخشی از همان انرژی را به شکلی دیگر در خود حمل می‌کنیم. انسانی که نمی‌تواند خشمِ خودشرا ببیند، ممکن است جهان را پر از آدم‌های خشمگین ببیند؛ کسی که نیازش به قدرت را انکار کرده، شاید قدرت‌طلبیِدیگران بیش از اندازه او را تحریک کند. این تابلو درست لحظه‌ای پیش از شکستنِ این فرافکنی را نشان می‌دهد: انسان بر لبه نشسته و به جای ادامه دادنِ جنگ با بیرون، برای نخستین بار نگاهش را به درونِ جهانِ خود برگرداندهاست.

اما رویارویی با سایه به معنای تسلیم شدن در برابر هر میل و تکانه‌ای نیست. ادغامِ سایه یعنی انسان بتواند بگوید: «این خشم در من وجود دارد؛ اما من فقط خشمم نیستم. این حسادت در من هست؛ اما مجبور نیستم برده‌ی آنباشم. این ترس متعلق به من است؛ اما لازم نیست زندگی‌ام را اداره کند.» تفاوتِ بزرگی میان پذیرفتنِ وجودِ یک بخش و اطاعت کردن از آن بخش وجود دارد. تابلو نیز همین را نشان می‌دهد؛ شخصیت به درونِ تاریکی سقوطنکرده، بلکه از جایگاهی آگاه آن را مشاهده می‌کند. فاصله هنوز باقی است، اما فاصله‌ای از جنسِ انکار نیست؛فاصله‌ای از جنسِ مشاهده و آگاهی است.

در لایه‌ی عرفانی، می‌توان این جهانِ زیرین را به «نفس» و عرصه‌ی مجاهده‌ی درونی پیوند زد. در سنت عرفانیایران، دشمنِ اصلیِ سالک همیشه در بیرون جست‌وجو نمی‌شود؛ بخش مهمی از سفر، شناختِ آن نیروهایی است کهدر خودِ انسان او را از حقیقت دور می‌کنند. اما این تابلو یک نکته‌ی مهم به این نگاه اضافه می‌کند: تاریکی فقطچیزی برای سرکوب کردن نیست. اگر انسان با خشونت بخواهد بخشی از وجودش را نابود کند، همان جنگ دوباره بهشکلی دیگر بازمی‌گردد. بلوغ در اینجا زمانی رخ می‌دهد که انسان تاریکی را در پرتوِ آگاهی ببیند، نام‌گذاری کند، مسئولیتش را بپذیرد و انرژیِ آن را به شکلی سازنده بازگرداند.

ابرهای روشنِ بالای تصویر و آسمانِ تاریکِ پایین نیز دو قطبِ یک هستی‌اند. تابلو نمی‌گوید یکی باید دیگری را حذفکند. روشنایی بدون تاریکی معنای خود را از دست می‌دهد و تاریکی بدون نور، فقط بی‌شکلی است. انسانِ کامل نیزموجودی نیست که هیچ خشم، ترس، شهوت، حسادت، ضعف یا تناقضی در او وجود نداشته باشد؛ انسانِ یکپارچهکسی است که می‌تواند همه‌ی این نیروها را ببیند و آن‌ها را در معماریِ بزرگ‌ترِ شخصیتِ خود جای دهد. به همیندلیل، بالای سرِ شخصیت ابرهای روشن قرار دارند و زیرِ او جهانِ تاریک، اما خودِ او دقیقاً روی مرزِ این دو نشسته است. جایگاهش نه کاملاً در نور است و نه در ظلمت؛ او نقطه‌ی اتصالِ این دو قلمروست.

در سطحِ زندگی روزمره، این مرحله ممکن است زمانی رخ دهد که فرد بعد از سال‌ها سرزنشِ دیگران، ناگهان متوجهالگویی در خودش می‌شود. شاید همیشه می‌گفته «آدم‌ها من را ترک می‌کنند»، اما روزی می‌بیند ترسِ شدیدِخودش از رهاشدگی چگونه رابطه‌ها را فرسوده کرده است. شاید همیشه دیگران را خودخواه می‌دانسته، اما درخلوت می‌فهمد خودش نیز نیازهایی دارد که جرئتِ بیانشان را نداشته و به شکلِ خشمِ پنهان بیرون زده‌اند. اینلحظه می‌تواند دردناک باشد، زیرا تصویرِ پاک و بی‌نقصی که از خود ساخته بودیم می‌شکند؛ ولی دقیقاً در همانشکست، آزادی آغاز می‌شود. دیگر مجبور نیستیم برای حفظِ آن تصویر دائماً نقش بازی کنیم.

نوشته‌ی قرارگرفته در بخشِ روشنِ تصویر نیز با همین ساختار هماهنگ است؛ مضمونش انسان را متوجه «معدنِدرون» و اجزای ارزشمندی می‌کند که از منبعی عمیق‌تر برآمده‌اند. کنار هم قرار گرفتن این معنا با توده‌های سنگِلاجورد و فیروزه در پایین، بسیار هوشمندانه است: معدن همیشه در سطحِ روشنِ زمین نیست؛ برای یافتنِ گوهر باید به عمق رفت. سایه همان معدنِ تاریکی است که در آن هم موادِ خامِ درد وجود دارد و هم رگه‌های طلایِ خویشتن. کسی که از تاریکیِ معدن می‌ترسد، هرگز گوهرِ دفن‌شده در آن را پیدا نمی‌کند.

در نهایت، این تابلو «رویارویی با سایه» را نه به شکل یک نبرد خونین، بلکه به صورت مکاشفه‌ای آرام و هولناکتصویر می‌کند. انسانی بر لبه‌ی آگاهی نشسته و برای اولین بار به اعماقی نگاه می‌کند که سال‌ها از آن گریخته است. زیر پای او تاریکی، چشم‌ها، سنگ‌های خام و گوهرهای شکافته قرار دارند؛ بالای سرش ابر و روشنایی. میان این دو،تکه‌های هویتِ قدیمی در حال فرو ریختن‌اند. او هنوز همان انسان است، اما دیگر نمی‌تواند به شکلِ گذشته بهخودش نگاه کند؛ چیزی را دیده که پس از دیدنش، بازگشت به ناآگاهی ممکن نیست.

و شاید زیباترین برداشتِ این اثر همین باشد: سایه مقابلِ نور نیست؛ سایه نشانه‌ی وجودِ نور است. تا وقتی انسانفقط به بخش‌های روشنِ خودش افتخار می‌کند، هنوز نصفه است. تمامیت زمانی آغاز می‌شود که بتواند بهتاریک‌ترین لایه‌های وجودش نگاه کند و به جای گفتنِ «این من نیستم»، آرام بگوید: «این هم بخشی از من است؛حالا باید بشناسمش.» آن‌وقت همان جایی که زمانی محلِ ترس بود، تبدیل به معدنِ گوهر می‌شود؛ و انسانمی‌فهمد شاید بزرگ‌ترین گنجِ سفر نه در شکست دادنِ هیولای درون، بلکه در بازپس گرفتنِ بخشی از خویشتن است که سال‌ها در چهره‌ی همان هیولا پنهان مانده بود.