تابلو هنری معاصر تاریکی زهدان Belly of the Whale اثر 75 در ورای فقدان پذیری از مجموعه آینه خانه گالری چارگوش اثر  احمد قلیزاده ( رسام )

تابلو هفتاد و پنجم: تاریکیِ زهدان (Belly of the Whale)

انسان پس از عبور از نخستین مرزهای تحول، گاهی به جایی می‌رسد که دیگر نه در جهانِ گذشته جای دارد و نه هنوزبه سرزمینِ تازه‌ی وجود خویش رسیده است. این همان لحظه‌ای است که قهرمانِ سفر در دلِ تاریکی فرو می‌رود؛ نهتاریکی به معنای نابودی، بلکه تاریکیِ رحم‌گونه‌ای که در آن، شکلِ قدیمیِ انسان آرام‌آرام از میان می‌رود تا امکانِتولدی تازه فراهم شود.

این اثر، تصویری شگفت‌انگیز از همین مرحله است. در فضای بی‌کران کیهانی، دو پیکره‌ی انسانی دیده می‌شوند؛یکی بر روی آبِ سیاه و آرام ایستاده و دیگری در حالتِ خوابیده و خاموش در سطح آب قرار گرفته است. اما این دو،دو انسان جدا نیستند؛ بلکه دو وضعیتِ وجودیِ یک انسان‌اند: «خودِ قدیمی» که در حال رها شدن است و «خودِتازه» که از دلِ این خاموشی در حال ظهور است.

پیکره‌ی ایستاده، با بدنِ فیروزه‌ای و خطوط طلایی که همچون ریشه‌ها و رشته‌های انرژی از وجودش امتداد یافته‌اند،نمادِ آگاهیِ تازه‌ای است که هنوز کامل شکل نگرفته، اما از محدودیت‌های پیشین جدا شده است. او مانند انسانیاست که پس از فروپاشیِ باورهای قدیمی، برای نخستین بار خود را بیرون از قالب‌های گذشته تجربه می‌کند. رشته‌هایی که از بدنش به سمت آسمان کشیده شده‌اند، گویی اتصالِ او با جهانِ بزرگ‌ترِ معنا و هستی را نشانمی‌دهند؛ ارتباطی میان فرد و کیهان، میان روان و ناخودآگاه.

در مقابل، پیکره‌ی خوابیده در آب قرار دارد؛ بدنی که آرام گرفته و در سطحی شبیه آینه‌ی جهان منعکس شده است. این تصویر یادآور مرحله‌ای است که انسان باید بخشی از هویت پیشین خود را رها کند. «مرگ نمادین» در اینجا بهمعنای نابودی نیست؛ بلکه پایانِ یک شیوه‌ی بودن است. همان‌گونه که دانه باید در تاریکی خاک شکافته شود تاجوانه‌ای تازه پدید آید، انسان نیز گاهی باید در خلوتِ درون فرو رود تا امکانِ رشد پیدا کند.

آبِ اطراف این دو پیکره اهمیت زیادی دارد. آب در زبانِ نمادها، همیشه قلمروِ ناخودآگاه، احساسات عمیق و تولددوباره بوده است. اینجا آب مانند زهدانی کیهانی عمل می‌کند؛ فضایی که انسان در آن معلق است، نه کاملاً ازگذشته جدا شده و نه هنوز به شکلِ جدید خود رسیده است. حلقه‌های طلایی روی سطح آب نیز مانند موج‌هایآگاهی هستند؛ هر تجربه، هر رنج و هر کشفِ درونی، حلقه‌ای تازه در مسیر شناختِ خویشتن ایجاد می‌کند.

در پس‌زمینه، کهکشان عظیم و گسترده قرار دارد. این بار آسمان تنها پس‌زمینه نیست؛ خودِ جهان تبدیل به یکموجود زنده شده است. ستارگان و سحابی‌ها مانند شبکه‌ای از خاطرات، تجربه‌ها و امکان‌های بی‌شمار انسانیهستند. انسان در این تصویر کوچک است، اما گم‌شده نیست؛ زیرا بخشی از همین نظمِ عظیم کیهانی است.

از نگاه روان‌شناختی، «تاریکی زهدان» مرحله‌ای است که فرد پس از یک تغییر بزرگ با خلأ مواجه می‌شود. وقتینقش‌های قدیمی، هویت‌های گذشته یا وابستگی‌هایی که سال‌ها به آن‌ها تکیه کرده از بین می‌روند، ذهن وارددوره‌ای از سکوت و بازسازی می‌شود. این مرحله می‌تواند با احساسِ سردرگمی، تنهایی یا بی‌معنایی همراه باشد، امادر عمق خود فرصتی برای سازمان‌دهی دوباره‌ی روان فراهم می‌کند.

در روان‌شناسی تحلیلی، این مرحله نزدیک به مواجهه با لایه‌های پنهانِ روان است؛ جایی که انسان با بخش‌هایی ازخود که سال‌ها نادیده گرفته یا سرکوب کرده روبه‌رو می‌شود. تاریکی در این معنا دشمن نیست؛ اتاقِ کارِ ناخودآگاهاست. جایی که شخصیت دوباره ساخته می‌شود.

در عرفان ایرانی نیز این مفهوم جایگاهی عمیق دارد. سالک برای رسیدن به شناخت، تنها با حرکت بیرونی پیشنمی‌رود؛ بلکه باید وارد خلوتِ درون شود. چله‌نشینی، سکوت و دوری از هیاهوی جهان، در سنت عرفانی راهی برایدیدنِ حقیقتِ پنهانِ خویش بوده است. همان‌طور که مولانا بارها از خاموشی و فرو رفتن در درون سخن می‌گوید،گاهی سکوت، مقدمه‌ی شنیدنِ عمیق‌ترین صداهاست.

این تصویر حتی یادآور داستانِ ماهی و آب نیز هست؛ موجودی که درونِ آب زندگی می‌کند اما گاهی باید عمقِ آن راکشف کند. ماهی‌های کوچک در تصویر مانند نمادِ جریانِ زندگی‌اند؛ حیات حتی در لحظه‌ای که انسان احساسمی‌کند متوقف شده، همچنان در جریان است.

در زندگی روزمره، این مرحله را می‌توان در انسانی دید که پس از یک تغییر بزرگ، مدتی احساس می‌کند در فضایخالی میان گذشته و آینده معلق مانده است. کسی که مسیر شغلی، رابطه، باور یا سبک زندگی‌اش تغییر کرده و حالاباید دوباره خود را تعریف کند. او شاید هنوز پاسخ همه پرسش‌ها را نداند، اما در همین سکوت، چیزی درونش درحال شکل گرفتن است.

«تاریکی زهدان» در نهایت درباره‌ی پذیرفتنِ دوره‌هایی است که پاسخ‌ها هنوز متولد نشده‌اند. این مرحله به انسانمی‌آموزد که هر سکوتی پایان نیست و هر خلائی نشانه‌ی فقدان نیست. گاهی بزرگ‌ترین تغییرات زندگی درتاریک‌ترین بخش‌های وجود آغاز می‌شوند؛ جایی که چشم نمی‌بیند، اما روح در حال ساختنِ جهانی تازه است.

انسانی که از این زهدان بیرون می‌آید، همان انسانِ پیشین نیست. او نه به دلیل فرار از تاریکی، بلکه به دلیل عبور ازآن متولد شده است؛ با آگاهی‌ای عمیق‌تر، نگاهی وسیع‌تر و پیوندی تازه با جهانِ درون و بیرون.