تابلو هنری روانشناختی وابستگی بیمارگونه (Codependency)؛ اثر شصت و چهارم پروانه ها در محفل ققنوس از مجموعه آینه خانه گالری چارگوش اثر احمد قلیزاده ( رسام )

اپیزود شصت و چهارم: وابستگیِ بیمارگونه (Codependency)

اپیزود شصت و چهارم: وابستگیِ بیمارگونه

(Codependency)

در این اثر، نخستین چیزی که خود را بر جانِ بیننده تحمیل می‌کند، پیکری باشکوه اما از درون آسیب‌دیده است؛انسانی پوشیده از نقوشِ آبی و فیروزه‌ای و طلایی، شبیه به کاشی‌کاری‌های اصیل و پرظرافت، که در ظاهر سرشار اززیبایی، معنا و آراستگی است، اما در چهره‌اش شکافی عمیق و خلئی آشکار دیده می‌شود. این صورتِ ترک‌خورده وناقص، مهم‌ترین کلیدِ ورود به جهانِ اثر است: ما با انسانی روبه‌رو هستیم که بسیار زیبا ساخته شده، بسیار آراستهزیسته، بسیار نقش بازی کرده، اما در جایی از مرکزِ هویتِ خویش، چیزی را از دست داده است. همین فقدان،جان‌مایه‌ی اصلیِ مفهوم «وابستگیِ بیمارگونه» را برملا می‌کند؛ حالتی که در آن فرد، برای حفظِ پیوند با دیگری،آرام‌آرام از خویشتنِ خود تهی می‌شود.

در پیرامونِ سر و گردنِ این پیکر، انبوهی از پروانه‌های رنگارنگ در حالِ چرخش‌اند؛ سرخ، آبی، فیروزه‌ای، طلایی،سبک، زیبا و بی‌قرار. این پروانه‌ها در یک خوانش نمادین، می‌توانند تجسمِ همان قطعاتِ پراکنده‌ی روان، تمنّاهایرهاشده، نیازهای سرکوب‌شده و تکه‌های هویتِ از دست رفته باشند. آن‌ها پیرامونِ چهره می‌چرخند، اما بر آن آرامنمی‌گیرند؛ گویی فرد دیگر مرکزِ ثابتی برای استقرارِ خویش ندارد. ذهن، هیجان، خواستن، ترس، امید و اضطراب،همگی به پرواز درآمده‌اند و به جای آن‌که در یک «منِ» استوار جمع شوند، در مدارِ بی‌قراری می‌گردند. وابستگیِبیمارگونه دقیقاً چنین وضعیتی می‌آفریند: انسان دیگر در خویشتن ساکن نیست، بلکه در میدانِ جاذبه‌ی دیگریمعلق مانده است.

اما در قلبِ این پیکر، عنصری کاملاً متفاوت زبانه می‌کشد: پرنده‌ای آتشین، شبیه به ققنوس، که در مرکزِ سینه روشناست و دو دستِ پیکر آن را در بر گرفته‌اند. این کانونِ گرم و سرخ‌فام، در دلِ این همه آبی و سردیِ نمادین، نقطه‌ایبسیار معنادار است. اگر چهره نشانه‌ی هویتِ متزلزل باشد، این قلبِ آتشین نشانه‌ی جوهرِ هنوز نمرده‌ی خویشتناست؛ آن هسته‌ی اصیل که با وجودِ همه‌ی فراموش‌شدگی‌ها و خودفروشی‌ها، هنوز به‌کلی خاموش نشده است. فردِوابسته‌محور، هرچند سال‌ها خود را صرفِ دیگری کرده باشد، هنوز در درونِ خویش جرقه‌ای از حیات، عزت، اشتیاقِرهایی و امکانِ تولدِ دوباره را حمل می‌کند. این ققنوس، جانِ زخمی اما فنا‌ناپذیرِ فرد است.

تمامِ بدنِ پیکر نیز پوشیده از نقوشِ پیچیده، ظریف و درهم‌تنیده است؛ طرح‌هایی که بیش از آن‌که طبیعی و زندهباشند، یادآور شبکه‌ای از بافت‌های ساخته‌شده، الگوهای موروثی و نظم‌های تحمیل‌شده‌اند. گویی این فرد از هزارانرشته‌ی بیرونی ساخته شده است: نقشِ خوب بودن، نجات‌دهنده بودن، آرام‌کننده بودن، تاب‌آوردن، تحمل کردن،دل‌نگران بودن، مراقبت کردن و خود را فراموش کردن. در وابستگیِ بیمارگونه، انسان کم‌کم به موجودی بدلمی‌شود که «خود» را نه از درون، بلکه از راهِ واکنش به نیازهای دیگری تعریف می‌کند. او می‌پرسد: «اگر او ناراحتشود چه؟ اگر او مرا نخواهد چه؟ اگر من مرز بگذارم چه؟» و درست از همین‌جا، هویتِ اصیل جای خود را به هویتیواکنشی می‌دهد.

از منظر روان‌شناختی، این تابلو تصویری قدرتمند از سازوکارِ کُدپندنسی یا وابستگیِ بیمارگونه است. فرد در اینوضعیت، اغلب از زخمی قدیمی رنج می‌برد: زخمی از طردشدگی، بی‌ثباتیِ عاطفی، بی‌اعتبار شدنِ احساسات یایادگیریِ این پیامِ پنهان که «برای دوست‌داشتنی بودن، باید خودت را فدا کنی». در نتیجه، سیستم عصبی او به‌طورمزمن در حالِ اسکنِ دیگری است. او حالِ خودش را از حالِ طرفِ مقابل می‌فهمد، ارزشمندی‌اش را از میزانِ رضایتِاو می‌سنجد و امنیتش را از دوامِ حضورِ او می‌گیرد. در چنین وضعیتی، مرزهای روانی فرو می‌ریزند و فرد به جایزیستن از مرکزِ خویش، از حاشیه‌ی هیجان‌های دیگری زندگی می‌کند. شکافِ صورت در این تابلو، دقیقاً نشانه‌یهمین گسستِ دردناک است: از دست رفتنِ پیوستگیِ من.

پروانه‌ها در این میان، معنایی دوگانه دارند. از یک سو، آن‌ها می‌توانند نمادِ لطافت، تحول و امکانِ دگردیسی باشند؛اما از سوی دیگر، در این اثر، چون پیوسته و ناآرام پیرامونِ سر و شانه‌ها می‌چرخند، به‌نظر می‌رسد بیش از هر چیز،نشان‌دهنده‌ی پراکندگیِ روان باشند. گویی فرد آن‌قدر خود را در دیگری، در خواستنِ او، در ترس از ترک شدن، در امیدبه تایید و در مراقبت از رابطه خرج کرده که تکه‌تکه شده و اکنون اجزای درونی‌اش چون پروانه‌هایی سرگردان به هرسو پرواز می‌کنند. زیباییِ این پروانه‌ها نباید ما را فریب دهد؛ بسیاری از وابستگی‌های بیمارگونه نیز در ظاهر شبیه بهعشق، فداکاری، لطافت و «خیلی خوب بودن» دیده می‌شوند، اما در عمقِ خود، حاملِ فرسودگی وخودفراموشی‌اند.

در خوانشی عرفانی، این تابلو هشداری ظریف و عمیق نیز در خود نهفته دارد. هر سوختنی، عشق نیست؛ هرفداکاری، عرفان نیست؛ و هر ازخودگذشتگی، نشانه‌ی بلوغِ روحانی به شمار نمی‌آید. در سنتِ عرفانی، سوختن وقتیمعنا دارد که آگاهانه، از سرِ بصیرت و در مسیرِ شکوفاییِ جان باشد؛ نه آن‌که انسان از سرِ ترس، از سرِ نداشتنِ مرز، یااز سرِ ناتوانی در تنها ایستادن، خود را به آتشی بسپارد که فقط او را خاکستر می‌کند. ققنوسِ درونِ سینه در این اثر،همین تفاوت را یادآوری می‌کند: آتش اگر آتشِ آگاهی باشد، احیا می‌کند؛ اما اگر آتشِ وابستگیِ کور باشد، می‌سوزاندبی‌آن‌که چیزی از انسان باقی بگذارد. در این معنا، اثر میانِ «عشقِ بالغ» و «سوختنِ بیمارگونه» مرزی بسیار روشنمی‌کشد.

در سطحِ زیسته و روزمره، این اثر می‌تواند زندگیِ بسیاری از انسان‌ها را بازتاب دهد؛ کسانی که سال‌ها در روابطیمانده‌اند که در آن صدای خود را خفه کرده‌اند، خواسته‌های خود را انکار کرده‌اند، مرزهایشان را پس زده‌اند و به جایپرسیدنِ «من چه می‌خواهم؟»، فقط از خود پرسیده‌اند: «چطور او را از دست ندهم؟» چنین انسانی ممکن استظاهراً آرام، مهربان، ایثارگر و وفادار به نظر برسد؛ اما در درون، خسته، گم‌گشته و تهی شده باشد. او شاید یاد گرفتهباشد که نقشِ ناجی را بازی کند، زخم‌های دیگری را ببندد، بی‌عدالتی را تحمل کند و تحقیر را توجیه کند، فقط برایاین‌که حضورِ دیگری حفظ شود. اما بهای این ماندن، گاه چیزی نیست جز از دست رفتنِ خود.

نکته‌ی درخشانِ اثر اما در این است که این پیکر، با وجودِ شکاف‌ها و تهی‌شدگی‌ها، هنوز دستانش را روی قلبگذاشته است. این ژست، ژستی بسیار مهم است. او هنوز با مرکزِ وجودش بیگانه نشده؛ هنوز چیزی را حفظ می‌کند،چیزی را در آغوش گرفته و از آن پاسداری می‌کند. این یعنی رهایی، از بیرون آغاز نمی‌شود؛ از بازگشتِ دوباره به قلبِخویش آغاز می‌شود. درمانِ وابستگیِ بیمارگونه نیز درست از همین‌جا آغاز می‌شود: جایی که فرد به جای نجات دادنِمداومِ دیگری، نجاتِ خود را جدی می‌گیرد؛ جایی که به جای شنیدنِ بی‌وقفه‌ی صدای ترس، صدای کرامتِ خویش رامی‌شنود؛ و جایی که برای نخستین بار جرأت می‌کند بگوید: «اگر قرار است برای نگه داشتنِ رابطه نابود شوم، ایندیگر عشق نیست.»

از نظر بصری نیز تضادِ میانِ رنگ‌های عمیقِ آبی و انفجارِ سرخ و زرینِ قلب، معنایی بنیادین دارد. آبی، در این اثر،صرفاً رنگِ آرامش نیست؛ رنگِ فروخوردگی، عمق، سکوت و شاید حتی انجمادِ طولانیِ احساس نیز هست. در برابرِآن، سرخی و طلاییِ ققنوس، رنگِ زندگی، اراده، کرامت و امکانِ باززایی است. گویی تابلو می‌گوید انسانِ وابسته‌محورممکن است سال‌ها در اقیانوسِ سردِ تاییدطلبی و خودفراموشی غوطه‌ور بماند، اما اگر جرأت کند به آن مرکزِ آتشیندرون رجوع کند، هنوز امکانِ برخاستن دارد. پروانه‌ها نیز در این مسیر می‌توانند معنای دیگری پیدا کنند: تکه‌هایهویت که روزی پراکنده شده بودند، می‌توانند در فرآیندِ آگاهی، دوباره به سوی مرکز بازگردند.

در نهایت، این تابلو بیانیه‌ای بصری و عمیق درباره‌ی این حقیقت است که عشقِ راستین هرگز به معنای انهدامِ خویشتن نیست. اگر رابطه‌ای از انسان بخواهد برای ماندن، خود را حذف کند، مرزهایش را واگذارد، صدایش راخاموش کند و زخمش را نادیده بگیرد، آن‌چه در کار است عشق نیست، بلکه اسارتِ هویتی است. «وابستگیِبیمارگونه» در این اثر، نه فقط یک مسئله‌ی روان‌شناختی، بلکه یک تراژدیِ وجودی است: فروختنِ خویش برای حفظِتصویری از پیوند. اما در همان حال، تابلو امید را نیز خاموش نمی‌کند؛ زیرا ققنوس هنوز زنده است. و تا وقتیققنوسِ درون زنده است، انسان می‌تواند از نو متولد شود؛ نه با ترکِ عشق، بلکه با ترکِ نابودیِ خویش در نامِ عشق.