تابلو روانشناختی تک نسخه سوءتفاهم (Misunderstanding)؛ اثر شصت و یکم قطعه های کوچک نادیده از مجموعه آینه خانه گالری چارگوش اثر  احمد قلیزاده ( رسام )

اپیزود شصت و یکم: سوءتفاهم (Misunderstanding)

در این اثر، جهان به شکل مجموعه‌ای از تکه‌های شکسته‌ی کاشیِ فیروزه‌ای در پهنه‌ی بی‌کرانِ کیهان پراکنده شدهاست. در نگاه نخست، تصویر روایتِ فروپاشی، جدایی و از دست رفتن را تداعی می‌کند؛ اما با دقت بیشتر،درمی‌یابیم که این شکستگی پایان نیست، بلکه روایتی از گسستِ ادراک و فاصله‌ی میان حقیقت و برداشتِ انساناست. هر قطعه، بخشی از یک تصویر بزرگ‌تر بوده؛ اما اکنون در فضای تاریکِ میانِ ستارگان پراکنده شده است. درست مانند رابطه‌ای که در آن دو انسان، نه به دلیل نبودِ عشق، بلکه به دلیلِ تفسیرهای ناقص، زخم‌های قدیمی وروایت‌های ذهنیِ خود، از یکدیگر فاصله می‌گیرند.

در مرکزِ این جهانِ شکسته، پیکری کوچک و تنها روی یکی از قطعات نشسته است. او نه در حال سقوط است و نه درحال فرار؛ بلکه در میانِ هزاران تکه‌ی پراکنده، مکث کرده است. این سکون، مهم‌ترین عنصرِ تصویر است. زیراسوءتفاهم معمولاً در لحظه‌ای شکل می‌گیرد که انسان دیگر واقعیت را نمی‌بیند، بلکه در میانِ تکه‌های ذهنیِخودش زندگی می‌کند. او روی یک قطعه ایستاده؛ قطعه‌ای که شاید تنها بخشی از حقیقت باشد، اما ذهنِ او آن راتمامِ جهان تصور کرده است.

این تابلو درباره‌ی فاصله‌ای‌ست که میان آنچه اتفاق افتاده و آنچه ما برداشت کرده‌ایم ایجاد می‌شود. انسان‌ها اغلببا واقعیتِ خالصِ یکدیگر روبه‌رو نمی‌شوند؛ بلکه با تصویری که ذهنشان از دیگری ساخته، ارتباط برقرار می‌کنند. یکسکوت می‌تواند به شکل بی‌توجهی دیده شود، یک جمله‌ی ساده می‌تواند به شکل حمله تعبیر شود، یک فاصله‌یکوتاه می‌تواند به شکل طرد شدن معنا شود. در این لحظه، انسان دیگر با شخص مقابل نمی‌جنگد؛ با تفسیری کهذهنش ساخته مبارزه می‌کند.

تکه‌های کاشی در این اثر نمادِ بسیار قدرتمندی هستند. کاشی در فرهنگ ایرانی همیشه حاملِ زیبایی، نظم، معماریو معنا بوده است. اما اینجا همان کاشی شکسته شده و در فضای کیهانی شناور است. یعنی حتی زیباترین پیوندهانیز اگر از زاویه‌ای محدود دیده شوند، می‌توانند مانند قطعاتی جدا و بی‌ارتباط به نظر برسند. هر قطعه هنوز نقش،رنگ و زیباییِ خود را حفظ کرده؛ اما تصویرِ کامل دیگر قابل مشاهده نیست. سوءتفاهم دقیقاً همین است: دیدنِ یکتکه و فراموش کردنِ کل.

از منظر روان‌شناختی، این اثر به مفهوم فرافکنی، خطاهای شناختی و فعال شدنِ سیستم دفاعی روان نزدیکمی‌شود. ذهن انسان برای محافظت از خود، دائماً در حال تفسیر کردن است. تجربه‌های گذشته، شکست‌ها، ترس‌هاو خاطرات، مانند فیلترهایی عمل می‌کنند که واقعیت از میان آن‌ها عبور می‌کند. اگر کسی در گذشته بارها احساسطرد شدن کرده باشد، ممکن است سکوتِ یک فرد دیگر را نیز به همان معنا تفسیر کند؛ حتی اگر واقعیت چیز دیگریباشد.

در این حالت، مغز به جای پرسیدنِ «واقعاً چه اتفاقی افتاده؟» سریع‌تر به سمتِ «این اتفاق چه خطری برای مندارد؟» حرکت می‌کند. نتیجه، فعال شدنِ حالت دفاعی است؛ جایی که انسان به جای شنیدن، آماده‌ی پاسخ دادنمی‌شود؛ به جای فهمیدن، آماده‌ی محافظت از خود می‌شود. سوءتفاهم از همین شکاف کوچک آغاز می‌شود: فاصله‌ی میان واقعیت و داستانی که ذهن درباره‌ی واقعیت ساخته است.

در ساحتِ عرفانی، این تصویر یادآور یکی از مهم‌ترین مفاهیمِ اندیشه‌ی مولاناست: محدودیتِ نگاهِ انسانی. انساناغلب بخشی از حقیقت را می‌بیند و همان بخش را تمامِ حقیقت تصور می‌کند. مانند کسی که تنها یک تکه از یکآیینه‌ی شکسته را در دست دارد و انتظار دارد تمامِ جهان را در آن ببیند. سالک اما می‌آموزد که برای رسیدن به معنا،باید از اسارتِ برداشت‌های کوچک عبور کند و به وسعتِ نگاه برسد.

در این اثر، فضای کیهانی اهمیت زیادی دارد. اگر این تکه‌ها در یک اتاق یا زمین قرار داشتند، شکستگی بیشتر معناینابودی می‌داد؛ اما قرار گرفتن آن‌ها در میانِ کهکشان‌ها، معنای دیگری ایجاد می‌کند: شاید چیزی که از نگاه انسانفروپاشی به نظر می‌رسد، در مقیاس بزرگ‌تر تنها یک مرحله از تغییر شکل باشد. شاید قطعات هنوز بخشی از یکنظم بزرگ‌تر باشند که انسانِ محدود قادر به دیدنش نیست.

پیکرِ کوچکِ نشسته در میانِ این پراکندگی، نمادِ انسانی‌ست که باید انتخاب کند: آیا می‌خواهد میانِ قطعاتِشکسته، داستانِ جدایی بسازد یا به دنبالِ تصویری بزرگ‌تر بگردد؟ او می‌تواند در همین تکه باقی بماند و جهان را ازدریچه‌ی محدودِ آن ببیند؛ یا حرکت کند، قطعات را دوباره بررسی کند و بفهمد هر شکستگی، بخشی از یک روایتِبزرگ‌تر است.

در زندگیِ روزمره، سوءتفاهم‌ها اغلب از همین نقطه آغاز می‌شوند. دو نفر که یکدیگر را دوست دارند، اما هر کدامروی قطعه‌ای متفاوت از واقعیت ایستاده‌اند. یکی از زاویه‌ی ترس نگاه می‌کند، دیگری از زاویه‌ی خستگی؛ یکیسکوت را بی‌مهری می‌بیند، دیگری آن را نیاز به آرامش. هیچ‌کدام الزاماً دروغ نمی‌گویند؛ فقط هرکدام بخشی ازتصویر را در اختیار دارند.

لحظه‌ی رهایی زمانی آغاز می‌شود که انسان بتواند برای چند لحظه از قطعه‌ی خودش پایین بیاید و بپرسد: «آیاآنچه می‌بینم، تمامِ حقیقت است؟» همین سؤال ساده می‌تواند دیوارهای عظیمی را فرو بریزد. زیرا بسیاری ازجنگ‌های انسانی نه بر سرِ واقعیت، بلکه بر سرِ تفسیرهای متفاوت از واقعیت شکل می‌گیرند.

از نظر بصری، رنگِ فیروزه‌ایِ غالبِ اثر نیز معنا دارد. فیروزه در فرهنگ ایرانی نمادِ آسمان، آرامش و حفاظت است. حتی در حالتِ شکسته، این کاشی‌ها هنوز رنگِ خود را حفظ کرده‌اند. یعنی زخم‌ها، فاصله‌ها و شکست‌ها لزوماًزیباییِ اصلی را از بین نمی‌برند. گاهی تنها چیزی که نیاز است، زاویه‌ی نگاهِ تازه‌ای‌ست تا دوباره نظمِ پنهان دیدهشود.

در نهایت، این تابلو بیانیه‌ای درباره‌ی یکی از بزرگ‌ترین موانعِ ارتباط انسانی است: انسان‌ها اغلب از نبودِ عشق رنج نمی‌برند؛ از ناتوانی در دیدنِ حقیقتِ پشتِ برداشت‌های خود رنج می‌برند.

«سوءتفاهم» داستانِ کاشی‌های شکسته نیست؛ داستانِ انسانی‌ست که فراموش کرده این قطعات زمانی بخشی ازیک نقشِ واحد بوده‌اند. راهِ بازگشت، چسباندنِ اجباریِ تکه‌ها نیست؛ بلکه دیدنِ دوباره‌ی تصویرِ بزرگ‌تر است.

زیرا گاهی فاصله‌ای که میانِ دو انسان ایجاد می‌شود، نه از نبودِ پیوند، بلکه از هزاران قطعه‌ی کوچکِ نادیده‌ایساخته شده که هنوز می‌توانند دوباره کنار هم قرار بگیرند.